پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مطالعات اسلام و روانشناسی 2008-1103 19 39 2025 12 22 Identifying and Categorizing Spiritual Factors in Studies on Grief and Pathological Grief: A Systematic Review شناسایی و دستهبندی عوامل معنوی در مطالعات مرتبط با سوگ و سوگ آسیبشناختی: یک مرور نظاممند 201 240 2239 10.30471/psy.2024.10200.2250 FA زهرا آقامیرمحمدعلی دکتری روانشناسی، گروه روانشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران 0000-0003-2636-8447 مسعود جان بزرگی استاد، گروه روانشناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران 0000-0002-2984-3488 حسن میرزاحسینی دانشیار، گروه روانشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران. 0000-0002-0869-3150 Journal Article 2024 06 11 Extended Abstract Introduction and Objectives: The loss of a loved one is one of the most challenging human experiences, often accompanied by significant physical, psychological, and social consequences (Abbasi Mokvand et al., 2023). While many individuals navigate the grieving process naturally (Kowalski & Bondmass, 2008), some bereaved individuals develop Prolonged Grief Disorder (PGD), which has recently been introduced as a new diagnosis in the DSM-5-TR (American Psychiatric Association, 2022). This condition is characterized by symptoms such as yearning, avoidance, and intrusive thoughts about the deceased (Lenferink et al., 2023). The prevalence of PGD is estimated to range between 1.2% and 1.5% (Rosner et al., 2021).Psychological and social factors such as the circumstances of death, social support, coping styles, and the meaning attributed to the loss play significant roles in the severity and management of grief (Kristensen et al., 2012), (Gallagher et al., 1982), (Wilson et al., 2016). Spirituality is also recognized as a key element in managing grief. Research indicates that spiritual and religious beliefs can help individuals cope with loss by reducing anxiety, fostering meaning-making, and providing a positive outlook on death (Pentaraki et al., 2023), (Testoni et al., 2022).However, there is a noticeable lack of a coherent categorization of spiritual factors related to grief in the research literature. This gap is significant because a comprehensive identification of these factors can aid in designing effective spiritual interventions and provide practical solutions for better grief management. This study aims to address this gap by conducting a systematic review of spiritual factors associated with grief and their role in mitigating negative outcomes and improving the psychological well-being of bereaved individuals. Methodology: This study, aimed at identifying and categorizing spiritual factors influencing grief and pathological grief, was conducted as a systematic review based on PRISMA guidelines (Moher et al., 2009). Relevant articles were retrieved from databases such as SID, PubMed, Google Scholar, Springer, and ERIC, using keywords like “mourning,” “spirituality therapy,” “bereavement,” and “grief spiritual.” Inclusion criteria comprised access to full texts, direct thematic relevance to spiritual factors associated with grief, and publication in reputable, indexed journals, with no restrictions on time frame or geography to ensure broader coverage. Articles were excluded if they suffered from data deficiencies, weak research design, or low quality. Out of 157 identified articles, 82 were excluded due to insufficient relevance. Following a detailed review of the remaining 71 articles, 29 were further excluded due to inappropriate content or lack of full-text access, leaving 23 articles for final analysis. The quality of these articles was assessed using standard tools like the Joanna Briggs Institute guidelines (Piper, 2019). All stages of the study were conducted under the strict supervision of academic advisors to minimize bias and maintain transparency in results, providing a robust framework for identifying spiritual factors associated with grief that can inform effective future therapeutic interventions. Results: The findings of this study revealed that various spiritual factors play a role in facilitating grief and fostering personal growth afterward. Facilitating factors include accepting death as an inevitable part of life (Wortman & Park, 2008), belief in God as a spiritual refuge and secure attachment to Him (Mousavi & Salimi-Bojestani, 2017), and faith in divine providence (Namati-Pour & Golzari, 2014). Patience and reliance on God during hardships (Jafari, 2020), as well as spiritual coping mechanisms such as prayer and meditation (Dyer & Hagedorn, 2013)], help reduce anxiety and promote peace. Spiritual health also contributes to managing stigma, guilt, and self-blame, while enhancing resilience (Chalakinia et al., 2020); (Sagberg et al., 2011). Participation in religious activities and receiving social support strengthen the sense of belonging and facilitate the mourning process [ (Mehdipour et al., 2020). Factors enabling personal growth after grief include finding new meaning in life and death (Wortman & Park, 2008), rethinking and making sense of losses (Jafari, 2020)], strengthening faith in God’s wisdom and benevolence (Namati-Pour & Golzari, 2014), religious worldviews (Damianakis & Marziali, 2012), and cognitive restructuring and spiritual transformation (Marone, 1999). These spiritual factors help reduce the negative impacts of grief and create opportunities for spiritual and cognitive rebuilding, ultimately enhancing the mental health and personal growth of the bereaved. Discussion and Conclusion: The findings of this research highlighted the pivotal role of spirituality in facilitating mourning and fostering psychological and spiritual growth in bereaved individuals. By comprehensively examining spiritual factors related to grief and pathological grief, the study aimed to clarify the significant role of spirituality in the mourning process. The results demonstrated that spirituality not only mitigates the negative effects of grief but also serves as a powerful tool for personal and spiritual growth. Adopting a multidimensional spiritual therapy approach, particularly one grounded in principles of the Qur’an and religious traditions [ (Janbozorgi, 2019)], enables a more precise understanding of these factors. Such an approach activates divinely guided reasoning and adds meaning to suffering, helping individuals perceive grief not merely as a painful experience but as an opportunity for spiritual and psychological reconstruction. For instance, accepting death as a natural part of life and understanding divine wisdom can reduce anxiety associated with grief, allowing individuals to find peace. Additionally, spiritual coping mechanisms such as prayer and meditation strengthen one’s connection to God and promote psychological tranquility. Reevaluating the meaning of life and death and engaging in cognitive restructuring provide opportunities for spiritual and personal growth. The findings suggest that spiritual factors can significantly enhance grief management and improve the psychological and spiritual well-being of individuals. However, further research is necessary to explore the effectiveness of these approaches in different cultural contexts and perspectives to gain a more comprehensive understanding of the role of spirituality in the mourning process. Acknowledgments: At the conclusion of this study, I would like to express my deepest gratitude and utmost respect to my esteemed mentors, Dr. Masoud Janbozorgi and Dr. Hassan Mirzahsseini, for their precise guidance, unwavering support, and for sharing their invaluable knowledge and experiences throughout this research. Their constant presence and tireless assistance played a pivotal role in shaping and advancing this paper, and achieving the desired outcomes would not have been possible without their continued encouragement. Conflict of Interest: The authors declare that there are no financial, professional, or personal conflicts of interest related to this study. All stages of the research were conducted with adherence to principles of impartiality and scientific transparency چکیده گسترده مقدمه و اهداف: سوگ از دست دادن عزیزان یکی از دشوارترین تجارب انسانی است که می‌تواند پیامدهای جسمانی، روان‌شناختی و اجتماعی منفی را به همراه داشته باشد (عباسی مکوند و همکاران، ۱۴۰۲)؛ درحالی‌که بسیاری افراد دوره سوگواری را به‌طور طبیعی سپری می‌کنند (کوالسکی و باندماس،[1] ۲۰۰۸)؛ البته برخی داغداران به اختلال سوگ طولانی‌مدت (PGD) دچار می‌شوند که در DSM-5-TR به‌عنوان اختلالی جدید معرفی شده است (انجمن روان‌پزشکی آمریکا،[2] ۲۰۲۲). این اختلال با نشانه‌هایی مانند اشتیاق، اجتناب و افکار مرتبط با متوفی همراه است (لنفرینک[3] و همکاران، ۲۰۲۳). شیوع آن بین2/1 تا 5/1 درصد تخمین زده می‌شود (روزنر[4] و همکاران، ۲۰۲۱). عوامل روان‌شناختی و اجتماعی همانند شرایط مرگ، حمایت اجتماعی، سبک‌های مقابله‌ای و معنای فقدان بر شدت سوگ و مدیریت آن تأثیرگذار هستند (کریستنسن[5] و همکاران، ۲۰۱۲؛ گالاگر[6] و همکاران، ۱۹۸۲؛ ویلسون[7] و همکاران، ۲۰۱۶). معنویت نیز به‌عنوان عنصری کلیدی در مدیریت سوگ شناخته شده و پژوهش‌ها نشان داده‌اند که باورهای معنوی و دینی با کاهش اضطراب، بهبود معناسازی و تصویر مثبت از مرگ به افراد کمک می‌کنند تا با فقدان کنار بیایند (پنتاریس[8] و همکاران، ۲۰۲۳؛ تستونی[9] و همکاران، ۲۰۲۲). بااین‌حال، نبود دسته‌بندی منسجم از عوامل معنوی مرتبط با سوگ در ادبیات پژوهشی قابل‌مشاهده است. این خلأ اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شناسایی جامع این عوامل می‌تواند به تدوین مداخلات معنوی مؤثر کمک کرده، و راهکارهای عملی برای مدیریت بهتر سوگ فراهم کند. مطالعه حاضر با هدف پر کردن این شکاف به بررسی جامع عوامل معنوی مرتبط با سوگ و نقش آنها در کاهش پیامدهای منفی و بهبود وضعیت روانی افراد سوگوار می‌پردازد. روش: این پژوهش با هدف شناسایی و دسته‌بندی عوامل معنوی مؤثر بر سوگ و سوگ آسیب‌شناختی، با استفاده از مرور نظام‌مند و براساس دستورالعمل PRISMA انجام شد (موهر[10] و همکاران، 2009)؛ در این فرایند، مقالات مرتبط از پایگاه‌های اطلاعاتی فارسی مانند SID، نورمگز، ایرانمدکس و پایگاه‌های بین‌المللی مانند PubMed، Google Scholar، Springer و Ericبا استفاده از کلمات کلیدی فارسی مانند سوگ، سوگ طولانی‌مدت، معنویت، معنویت درمانی، غم و اندوه ناشی از سوگ و واژه‌های انگلیسی همانند “mourning”، “spirituality therapy”،”bereavement” و “grief spiritual” جستجو شدند. معیارهای ورود شامل دسترسی به متن کامل، ارتباط موضوعی مستقیم با عوامل معنوی مرتبط با سوگ، انتشار در مجلات معتبر و نمایه‌شده بود. به‌منظور شمول گسترده‌تر، محدودیت زمانی یا جغرافیایی در نظر گرفته نشد. معیارهای خروج شامل مقالاتی بود که به دلیل نقص داده‌ها، ضعف طراحی پژوهش یا کیفیت پایین از بررسی حذف شدند. از میان ۱۵۷ مقاله شناسایی‌شده، ۸۲ مقاله به دلیل نبود ارتباط کافی حذف شدند. پس از بررسی دقیق ۷۱ مقاله باقی‌مانده، ۲۹ مقاله به دلیل نامناسب بودن محتوا یا دسترسی نداشتن به متن کامل کنار گذاشته شدند. درنهایت ۲۳ مقاله مرتبط برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. برای ارزیابی کیفیت مقالات، ابزارهای استاندارد همچون دستورالعمل‌های مؤسسه جوآنا بریکز به کار رفتند (پایپر، 2019). تمامی مراحل پژوهش تحت نظارت دقیق اساتید راهنما انجام شد تا خطر سوگیری کاهش یابد و شفافیت در نتایج حفظ شود. این روش پژوهش، چارچوبی دقیق و شفاف برای جمع‌آوری، ارزیابی و تحلیل داده‌ها ارائه داده و امکان شناسایی جامع عوامل معنوی مرتبط با سوگ را فراهم کرده است که در تدوین مداخلات درمانی آینده بسیار مفید خواهد بود. نتایج: یافته‌های پژوهش نشان داد که عوامل معنوی مختلفی در تسهیل سوگ و رشد فردی پس از آن نقش دارند. عوامل تسهیل‌کننده شامل پذیرش مرگ به‌عنوان بخشی اجتناب‌ناپذیر از زندگی (ناظمی و همکاران، 1401؛ ورتمن و پارک،[11] 2008)، اعتقاد به خدا به‌عنوان پناهگاه معنوی و دلبستگی ایمن به او (موسوی و سلیمی بجستانی، 1397؛ پورغلامی و همکاران، 1401) و اعتقاد به قضا و قدر الهی (نعمتی‌پور و گلزاری، 1394؛ شریفی و همکاران، 1392) بودند؛ همچنین صبر و توکل در مواجهه با مصائب (جعفری، 1400؛ زارع احمدآبادی و همکاران، 1397) و مکانیسم‌های مقابله‌ای معنوی همچون دعا، زیارت و نماز (محمدی احمدآبادی و قلی‌زاده، 1400؛ دایر و هاگدورن،[12] 2013) به کاهش اضطراب و ایجاد آرامش کمک می‌کنند. سلامت معنوی نیز در مقابله با استیگما، احساس گناه و خودسرزنشی نقش دارد و تاب‌آوری را افزایش می‌دهد (چالاکی‌نیا و همکاران، 2021؛ ساگبرگ و روئن،[13] 2011). مشارکت در فعالیت‌های دینی و دریافت حمایت اجتماعی، حس انسجام و تعلق را تقویت و فرایند سوگواری را تسهیل می‌کند (پورغلامی و همکاران، 1401؛ مهدی‌پور و همکاران، 2020). عوامل زمینه‌ساز رشد فردی پس از سوگ نیز شامل دستیابی به معنای جدید از زندگی و مرگ (ناظمی و همکاران، 1401؛ پورغلامی و همکاران، 2021)، بازاندیشی و معنابخشی به فقدان‌ها (جعفری، 1400؛ محمدی احمدآبادی و قلی‌زاده، 1400)، تقویت معرفت به حکمت و خیرخواهی خداوند (نعمتی‌پور و گلزاری، 1394؛ پورغلامی و همکاران، 1401)، جهان‌بینی دینی درباره دنیا (موسوی و همکاران، 1401؛ دامیاناکیس و مرزیالی،[14] 2012)، مراقبه و تأمل (مهدی‌پور و همکاران، 2020؛ دامیاناکیس و مرزیالی، 2012) و بازسازی شناختی و تحول روحانی (مارونه،[15] 1999؛ احمدی و دارابی، 1396) بودند. این عوامل معنوی با کاهش پیامدهای منفی سوگ و ایجاد فرصت‌هایی برای بازسازی معنوی و شناختی به ارتقای سلامت روان و رشد شخصیتی افراد داغدیده کمک می‌کنند. بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان داد که معنویت نقش کلیدی در تسهیل سوگواری و ایجاد رشد معنوی و روانی در افراد داغدیده ایفا می‌کند. این پژوهش با بررسی جامع عوامل معنوی مرتبط با سوگ و سوگ آسیب‌شناختی کوشید تا نقشی روشن‌تر برای معنویت در فرایند سوگواری ترسیم کند. نتایج نشان داد که معنویت نه‌تنها در کاهش آثار منفی سوگ مؤثر است، بلکه به‌عنوان ابزاری قدرتمند برای رشد شخصیتی و معنوی نیز عمل می‌کند. استفاده از رویکرد درمان چندبعدی معنوی (ر.ک: جان‌بزرگی، 1398) که بر اصول قرآن، سیره و روایات استوار است، به‌طور خاص امکان تبیین دقیق‌تر این عوامل را فراهم می‌کند. این رویکرد با فعال‌سازی عقل خداسو و معنادهی به رنج‌ها به افراد کمک می‌کند تا سوگ را نه‌تنها به‌عنوان تجربه‌ای دردناک، بلکه فرصتی برای بازسازی معنوی و روانی درک کنند؛ برای مثال پذیرش مرگ به‌عنوان بخشی اجتناب‌ناپذیر از زندگی و درک حکمت الهی، اضطراب ناشی از سوگ را کاهش داده، به افراد اجازه می‌دهد تا آرامش بیشتری تجربه کنند؛ افزون بر این، مکانیسم‌های مقابله‌ای معنوی همانند دعا، نماز و مراقبه، ابزارهایی برای تقویت ارتباط با خداوند و ایجاد آرامش روانی هستند. همچنین بازاندیشی در معنای زندگی و مرگ و بازسازی شناختی، فرصت‌هایی برای رشد معنوی و شخصیتی فراهم می‌کنند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند که عوامل معنوی می‌توانند به مدیریت بهتر سوگ و بهبود وضعیت روانی و معنوی افراد کمک کنند؛ با این حال ضرورت دارد که تأثیر این رویکردها در فرهنگ‌های مختلف و از زوایای گوناگون بررسی شود تا به یک درک جامع‌تری از نقش معنویت در فرایند سوگواری دست یابیم. تشکر و قدردانی: در پایان با احترام و سپاس فراوان از دو استاد بزرگوارم، آقایان دکترمسعود جان‌بزرگی و دکتر حسن میرزاحسینی به جهت راهنمایی‌های دقیق، حمایت‌های بی‌دریغ و اشتراک‌گذاری دانش و تجربیات ارزشمندشان در طول این پژوهش صمیمانه قدردانی می‌کنم. حضور و همراهی بی‌وقفه ایشان، نقشی کلیدی در شکل‌گیری و پیشبرد این مقاله ایفا کرده است و دستیابی به نتایج مطلوب بدون حمایت‌های مستمر آنها امکان‌پذیر نبود. تعارض منافع: نویسندگان این پژوهش اعلام می‌دارند که هیچ‌گونه تعارض منافع مالی، حرفه‌ای یا شخصی در ارتباط با این مطالعه وجود ندارد. تمامی مراحل انجام پژوهش با رعایت اصول بی‌طرفی و شفافیت علمی صورت گرفته است. [1]. Kowalski & Bondmass [2]. American Psychiatric Association [3]. Lenferink [4]. Rosner [5]. Kristensen [6]. Gallagher [7]. Wilson [8]. Pentaris [9]. Testoni [10]. Moher [11]. Wortman & Park [12]. Dyer & Hagedorn [13]. Sagberg & Røen [14]. Damianakis & Marziali [15]. Marrone

https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_2239_53e1b4d4d92e45ee11679102c43d6601.pdf