پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مطالعات اسلام و روانشناسی 2008-1103 20 40 2026 03 21 A Psychological Analysis of Emotion Regulation in the Holy Qur’an with an Emphasis on the Cognitive-Behavioral Approach (CBT) تحلیل روان‌شناختی تنظیم هیجان در قرآن کریم با تأکید بر رویکرد شناختی-رفتاری (CBT) 91 121 2486 10.30471/psy.2026.11431.2374 FA زهرا یوسفی دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران 0009-0008-4195-0439 رضا آقاپور استادیارعلوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران 0000-0002-8300-3885 Journal Article 2025 10 16 Extended Abstract Introduction and Objectives: Emotion regulation (tanẓīm-i hiʿjān) is one of the fundamental mechanisms essential for achieving mental health, individual resilience, and effective environmental adaptation, playing a vital role in the quality of life. The inability to manage and modulate emotions when facing stressful situations, loss, or psychological threats directly leads to psychological disorders and reduced cognitive functioning. Within the Cognitive-Behavioral Therapy (CBT) paradigm (ravānshināsī-yi shinākhtī-raftārī), the focus is based on the premise that an individual’s cognitive appraisals of events are the primary determinant of the type and intensity of their emotional and behavioral responses. Consequently, CBT strategies emphasize identifying and correcting dysfunctional cognitions (bāzsāzī-yi shinākhtī), developing emotional awareness, and employing techniques such as cognitive reappraisal. Alongside these modern advancements, the Holy Qur’an, with its multilayered, meaning-oriented, and profound structure, possesses rich and systematic models for emotion regulation that can be analyzed and reinterpreted through the lens of CBT principles. Concepts such as patience (ṣabr), reliance on God (tawakkul), contentment (riḍā), hope (umīd), fear (khawf), and avoidance of grief (ḥuzn) and despair (yaʾs) all indicate the existence of a coherent system of emotion regulation strategies in divine texts. These strategies are often intrinsically motivated, cognition-centered, and purposeful, aligning functionally with the principles established in CBT. However, previous research has largely remained at the level of ethical or pedagogical examination of these concepts, and systematic, analytical integration with the components of emotion regulation theory—particularly Gross’s Process Model (1998)—has received insufficient attention. The main objectives of this research are: To investigate the components of emotion regulation in the Holy Qur’an. To examine the extent to which these components align with the principles and stages of the CBT model. To determine what contribution the Qur’anic model of emotion regulation can make to individual mental health improvement. Methodology: The present study is fundamentally basic in purpose (bunyādī) and qualitative in methodology (kayfī), conducted using a descriptive-analytical approach (tawṣīfī-taḥlīlī) based on conceptual content analysis (taḥlīl-i muḥtawā-yi mafhūmī). Theoretical framework: The framework is deductively structured around the Cognitive-Behavioral approach, specifically Gross’s Emotion Regulation Process Model (1998). This model encompasses five main stages: Situation Selection (intikhāb-i mawqiʿiyyat) Situation Modification (taghyīr-i mawqiʿiyyat) Attentional Deployment (tawajjuh-i intikhābī) Cognitive Reappraisal (arzyābī-yi mujaddad-i shinākhtī) Response Modulation (taʿdīl-i pāsukh) These stages served as the initial theoretical coding basis. Research population: The entirety of the Holy Qur’an, to the extent manageable by the author. Unit of analysis: Verses or verse segments that likely indicate clear or inferable references to human emotions (such as fear, grief, anger, hope) and coping strategies. Sampling: Theoretical purposeful sampling (namūnihgīrī-yi hadafmand-i naẓarī) based on four specific criteria: Presence of emotional valence Conceptual alignment with one of the five stages of Gross’s model Support from authoritative exegeses (citing sources like Al-Mīzān, Tasnīm, Majmaʿ al-Bayān, and Tafsīr-i Namūnah) Strict adherence to the pre-established theoretical framework to avoid subjective interpretation Analysis process: Four systematic stages: Developing the theoretical coding framework based on CBT components Identifying and screening relevant verses Coding the conceptual content (manually and analytically, with multiple coding applied where necessary) Interpretive analysis and theoretical inference by correlating the exegetical connotations of the verses with CBT concepts Validity strategies: Theoretical triangulation (musallas̱sāzī-yi naẓarī) — correlating data with Gross’s model and exegeses — and methodological transparency to achieve analytical coherence and interpretive validity. Results: Data analysis based on the theoretical framework derived from CBT and Gross’s model led to the identification of structural congruities between Qur’anic teachings and emotion regulation strategies. Cognitive Reappraisal (Arzyābī-yi Mujaddad-i Shinākhtī) The verse “Say, ‘O My servants who have transgressed against themselves [by sinning], do not despair of the mercy of Allah...’” (Sūrat al-Zumar, 39:53) directly aligns with the Cognitive Restructuring (bāzsāzī-yi shinākhtī) technique in CBT. This verse modulates feelings of failure and despair by replacing the dysfunctional cognition “I am unforgivable” with the strong belief “I am still under mercy,” thereby fostering hope and self-image correction. Attentional Deployment (Tawajjuh-i Intikhābī) The verse “Verily, in the remembrance of Allah do hearts find rest” (Sūrat al-Raʿd, 13:28) demonstrates a function equivalent to therapeutic Mindfulness (żihnāgāhī). Divine remembrance (dhikr) acts as an intentional focus on the present moment with God-oriented content, leading to emotional stabilization and the reduction of anxiety stemming from rumination. Response Modulation (Taʿdīl-i Pāsukh) The Qur’anic injunction “And those who restrain anger and pardon [the people]” (Sūrat Āl ʿImrān, 3:134) presents an active template for behavioral impulse control and the selection of an alternative response (pardon) over an immediate emotional reaction (revenge or aggression). Cognitive Resilience (Tābāvarī-yi Shinākhtī) The verse “So do not lose heart, nor be grieved. And you will be superior if you are [true] believers” (Sūrat Āl ʿImrān, 3:139) emphasizes the maintenance of self-esteem in the face of hardship, reflecting the strengthening of monotheistic beliefs. The comparative table presented in the study systematically categorizes these findings. Discussion and Conclusion: The findings of this study reveal that the Holy Qur’an, as a book of guidance, offers not only an ethical system but also a coherent cognitive-behavioral blueprint (algōw-i shinākhtī-raftārī-yi munsajim) for emotion regulation that appears consistent with the stages of Gross’s Process Model (1998) and fundamental CBT principles. This alignment indicates that spiritual strategies like tawakkul (reliance on God), ṣabr (patience), and dhikr (remembrance) activate specific psychological mechanisms within the framework of Cognitive-Behavioral Therapy. For instance, ṣabr is not mere passive endurance but an active cognitive strategy for reappraising stressful situations and maintaining control over internal and external behavioral responses. This discovery holds significant importance for the indigenization (būmīsāzī) of psychological knowledge, as it lays the foundation for a psychotherapeutic model rooted in Islamic wisdom, carrying greater intrinsic and cultural validity for Muslim communities. A notable point is that the Qur’anic approach, unlike some modern approaches that might emphasize suppression, is centered on guiding emotion (hidāyat-i hiʿjān) toward a higher purpose; that is, transforming potentially destructive emotions into meaningful and constructive energy. Although the qualitative nature of the study necessitates caution regarding clinical generalizations, the results strongly underscore the necessity of integrating these teachings into CBT-based clinical interventions. Future studies should validate these theoretical findings through the design and implementation of quantitative intervention protocols and clinical trials. Acknowledgement: The authors express their profound gratitude to all the professors and specialists who collaborated in validating the theoretical framework and interpretive analysis of this research. Their valuable knowledge and time played a pivotal role in enhancing the scholarly validity of this study. Conflict of Interest: The authors of this article have no financial or personal conflicts of interest in the execution, writing, and presentation of this research, and the entire research process was conducted according to scientific and professional principles. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: تنظیم هیجان به‌عنوان یکی از سازوکارهای بنیادین در دستیابی به سلامت روان، تاب‌آوری فردی و انطباق مؤثر با محیط، نقشی حیاتی در کیفیت زندگی ایفا می‌کند. ناتوانی در مدیریت و تعدیل هیجانات در مواجهه با موقعیت‌های استرس‌زا، فقدان، یا تهدیدهای روانی مستقیماً به اختلالات روان‌شناختی و کاهش عملکرد شناختی می‌انجامد. در پارادایم روان‌شناسی شناختی-رفتاری (CBT)، کانون توجه بر این فرض استوار است که ارزیابی‌های شناختی فرد از رویدادها، تعیین‌کننده اصلی نوع و شدت واکنش‌های هیجانی و رفتاری وی خواهد بود. بر این اساس راهبردهای CBT بر شناسایی و اصلاح شناخت‌های ناکارآمد، توسعه آگاهی هیجانی و به‌کارگیری تکنیک‌هایی همانند بازسازی شناختی تأکید دارند. در کنار این پیشرفت‌های مدرن، قرآن کریم با ساختار چندلایه و معناگرای خود، مجموعه‌ای غنی و نظام‌مند از توصیه‌های عملی برای مدیریت تجربه هیجانی ارائه می‌دهد. مفاهیمی چون صبر، توکل، رضا، خوف و پرهیز از حزن و یأس، جملگی دال بر وجود یک نظام منسجم از راهبردهای تنظیم هیجان در متون وحیانی است. این راهکارها غالباً ماهیتی درون‌زاد، شناخت‌محور و هدفمند دارند که از نظر کارکردی با اصول مطرح در CBT هم‌راستا هستند؛ با وجود این، پژوهش‌های پیشین عمدتاً در حوزه بررسی‌های اخلاقی یا تربیتی این مفاهیم متوقف مانده و تحلیل نظام‌مند و تطبیقی آنها با مؤلفه‌های نظریه تنظیم هیجان، به‌ویژه مدل فرایندی گراس (1998)، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. هدف اصلی این پژوهش، واکاوی این سازوکارهای قرآنی و ارائه یک چارچوب مفهومی برای تلفیق حکمت اسلامی با مدل‌های روان‌شناختی مدرن است. سؤالات محوری عبارت‌اند از: 1. مؤلفه‌های تنظیم هیجان در قرآن کریم کدامند؟ 2. این مؤلفه‌ها تا چه حد با اصول و مراحل مدل CBT انطباق دارند؟ 3. الگوی قرآنی تنظیم هیجان چه سهمی در بهبود سلامت روان فردی دارد؟ روش: پژوهش حاضر از حیث هدف، بنیادی و از نظر روش‌شناسی، کیفی با رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده است. چارچوب نظری پژوهش، به‌طور قیاسی بر مبنای رویکرد شناختی–رفتاری و به‌طور خاص، مدل فرایندی تنظیم هیجان گراس (1998) سامان یافته است. این مدل پنج مرحله اصلی (انتخاب موقعیت، تغییر موقعیت، توجه انتخابی، ارزیابی مجدد شناختی، و تعدیل پاسخ) را شامل می‌شود که مبنای کدگذاری نظری اولیه قرار گرفتند. جامعه پژوهش، کل متن قرآن کریم در حد توان نگارنده می‌باشد و واحد تحلیل، آیات یا عباراتی است که به نظر می‎آید احتمالاً دلالت روشن یا قابل استنباطی بر هیجانات انسانی (مانند خوف، حزن، خشم، امید) و راهبردهای مقابله‌ای دارند. نمونه‌گیری آیات به‌صورت هدفمند نظری و براساس چهار معیار اصلی انجام شد: وجود دلالت هیجانی، قابلیت انطباق با یکی از مراحل پنج‌گانه مدل گراس، برخورداری از پشتوانه تفسیری معتبر (با استناد به تفاسیری چون المیزان، تسنیم و مجمع‌البیان) و التزام کامل به چارچوب نظری از پیش‌تعیین‌شده برای پرهیز از تحلیل ذوقی. فرایند تحلیل شامل چهار مرحله بود: 1. تدوین چارچوب کدگذاری نظری (براساس مؤلفه‌های CBT)؛ 2. شناسایی و غربال آیات؛ 3. کدگذاری محتوای مفهومی (به‌صورت دستی و تحلیلی با اعمال کدگذاری چندگانه در صورت لزوم) و 4. تحلیل تفسیری و استنتاج نظری با تطبیق دلالت‌های قرآنی با مفاهیم CBT. برای تضمین اعتبار نتایج از مثلث‌سازی نظری (تطبیق داده‌ها با مدل گراس و تفاسیر) و شفافیت روش‌شناختی استفاده شد تا اطمینان از انسجام درون‌تحلیلی و اعتبار تفسیری حاصل شود. نتایج: تحلیل داده‌ها براساس چارچوب نظری مستخرج از CBT و مدل گراس به شناسایی هم‌راستایی‌های ساختارمندی بین آموزه‌های قرآنی و راهبردهای تنظیم هیجان انجامید. یافته‌های کلیدی نشان داد که به نظر نگارنده احتمالاً قرآن کریم به‌گونه‌ای نظام‌مند هر پنج مرحله تنظیم هیجان را پوشش ‌دهد. در مرحله ارزیابی مجدد شناختی آیاتی مانند «قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللهِ…» (زمر، 53) با تکنیک بازسازی شناختی در CBT انطباق دارند. این آیه با جایگزینی شناخت ناکارآمد «من غیرقابل بخشش هستم» با باور قوی «من همچنان مورد رحمت هستم»، احساس شکست و ناامیدی را تعدیل می‌کند و تقویت امید و اصلاح تصویر از خود را در پی دارد. در حوزه توجه انتخابی، آیه «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد، 28) کارکردی معادل ذهن‌آگاهی درمانی را نشان می‌دهد؛ ذکر الهی به‌عنوان یک تمرکز آگاهانه بر لحظه حال با محتوای معطوف به خداوند به تثبیت هیجانی و کاهش اضطراب ناشی از نشخوار فکری می‌انجامد؛ همچنین در مرحله تعدیل پاسخ رفتاری، فرمان قرآنی «الْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ» (آل‌عمران، 134)، الگویی فعال از کنترل تکانه رفتاری و انتخاب پاسخ جایگزین (عفو) به‌جای واکنش هیجانی زودگذر (انتقام یا پرخاشگری) را ارائه می‌دهد. درنهایت آیاتی مانند «وَلَاتَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن کُنتُمْ مُّؤْمِنِینَ» (آل‌عمران، 139)، بر اهمیت تاب‌آوری شناختی و حفظ عزت نفس در مواجهه با سختی‌ها تأکید دارند که بازتابی از تقویت باورهای برگرفته از توحید است. جدول تطبیقی ارائه‌شده در پژوهش، این موارد را به‌صورت نظام‌مند دسته‌بندی می‌کند. بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان داد که قرآن کریم به‌عنوان کتاب هدایت، فراتر از یک نظام اخلاقی، یک الگوی شناختی-رفتاری منسجم برای تنظیم هیجان ارائه می‌دهد که به نظر می‎آید با مراحل مدل فرایندی گراس (1998) و اصول بنیادی CBT همخوانی دارد. این هم‌راستایی نشان می‌دهد که راهبردهای معنوی مانند توکل، صبر و ذکر، مکانیسم‌های روان‌شناختی مشخصی را در چارچوب درمان شناختی-رفتاری فعال می‌سازند؛ برای مثال صبر صرفاً تحمل منفعلانه نیست، بلکه یک راهبرد فعال شناختی برای ارزیابی مجدد موقعیت‌های تنش‌زا و حفظ کنترل پاسخ‌های رفتاری درونی و بیرونی است. این کشف، اهمیت بالایی در بومی‌سازی دانش روان‌شناسی دارد؛ زیرا یک مدل روان‌درمانی مبتنی بر حکمت اسلامی را پایه‌ریزی می‌کند که برای جوامع مسلمان دارای اعتبار درونی و فرهنگی بیشتری است. نکته قابل تأمل آن است که رویکرد قرآن، برخلاف برخی رویکردهای مدرن که ممکن است بر سرکوب هیجان تأکید کنند، بر هدایت هیجان به‌سوی هدفی متعالی‌تر استوار است؛ یعنی تبدیل هیجانات بالقوه مخرب به انرژی سازنده و معنادار. اگرچه ماهیت کیفی پژوهش مستلزم احتیاط در تعمیم‌های بالینی است، نتایج به‌طور قوی بر لزوم تلفیق این آموزه‌ها در مداخلات بالینی مبتنی بر CBT تأکید دارند. مطالعات آتی باید این یافته‌های نظری را از راه طراحی و اجرای پروتکل‌های مداخله‌ای کمّی و کارآزمایی بالینی مورد تأیید قرار دهند. تقدیر و تشکر: نویسندگان مراتب قدردانی عمیق خود را نسبت به کلیه اساتید و متخصصانی ابراز می‌دارند که در مرحله اعتبارسنجی چارچوب نظری و تحلیل تفسیری این پژوهش همکاری کردند. دانش و وقت ارزشمند ایشان در ارتقای اعتبار علمی این مطالعه نقشی محوری داشته است. تعارض منافع: نویسندگان این مقاله هیچ‌گونه تعارض منافع مالی یا شخصی در انجام، نگارش و ارائه این پژوهش نداشته‌اند و تمام فرایند تحقیق براساس اصول علمی و حرفه‌ای انجام پذیرفته است.

https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_2486_fe15447b3b415976d0195a606a418c44.pdf