پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مطالعات اسلام و روانشناسی 2008-1103 20 40 2026 03 21 Conceptual Model of Divorce Determinants in the Quran: A Qualitative Content Analysis مدل مفهومی عوامل طلاق مبتنی بر قرآن: تحلیل محتوای کیفی 37 90 2493 10.30471/psy.2026.11587.2391 FA علی بیات دانشجوی دکتری رشته روانشناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران 0000-0003-1111-0777 مسعود جان بزرگی استاد، روانشناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران 0000-0002-2984-3488 حمید رفیعی هنر استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران 0000-0003-0614-3435 حجت الله فراهانی دانشیار، روانشناسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0002-9799-7008 Journal Article 2025 11 17 <strong>Extended Abstract </strong><br /><strong> </strong><br /><strong>Introduction and Objectives:</strong> Divorce is considered one of the most significant adverse transformations in the family system, with far-reaching consequences for spouses’ mental health, emotional functioning, and the cultural and social stability of societies. Empirical evidence indicates that divorce is associated with increased psychological distress, reduced quality of life, and weakened emotional bonds, affecting not only couples but also children and the broader social system. In recent decades, divorce rates have increased both in industrialized societies and in Iran, accompanied by notable shifts in attitudes and norms toward divorce. The normalization of divorce, reduction of social stigma, and changes in marital values and expectations have contributed to the growing prevalence of divorce-related decisions.<br />The research literature suggests that divorce is a complex and multidimensional phenomenon arising from the interaction of individual, psychological, relational, social, cultural, and value-based factors. Despite the extensive body of research, many existing studies rely on positivist quantitative approaches or present fragmented lists of determinants, rather than offering an integrated conceptual framework grounded in the cultural and religious context.<br />Given the central role of religion in shaping beliefs, attitudes, and marital behaviors in Islamic societies, and considering the rich conceptual resources of the Qur’an regarding marital relations, conflict, and separation, the present study aims to develop a conceptual model of factors influencing divorce based on qualitative content analysis of Qur’anic verses and interpretive narrations (ravāyāt-i tafsīrī). By systematically extracting and organizing divorce-related concepts from the Qur’an, this study seeks to provide a coherent conceptual framework that elucidates the key dimensions of divorce from a religious perspective and offers a theoretical foundation for future research as well as for the development of culturally and religiously congruent educational and therapeutic interventions.<br /><strong>Method: </strong>This study employed an exploratory sequential strategy (rāhburd-i iktishāfī-yi mutavālī) using qualitative content analysis to develop a conceptual model of factors influencing divorce based on the Qur’an. The exploratory sequential approach involves two main phases—data collection and data analysis—and is particularly suitable for conceptual exploration in under-theorized domains.<br />Qualitative Content Analysis Framework: Bengtsson’s four-stage framework was adopted: planning, data collection, data analysis, and reporting.<br /><br />Planning phase: The research objective was defined as constructing a conceptual model of divorce factors grounded in Qur’anic texts. The unit of analysis included Qur’anic verses, interpretive narrations, or relevant segments thereof. An inductive analytic approach was adopted, focusing on both manifest and latent meanings.<br />Data collection: The textual corpus consisted of all descriptive and explanatory Qur’anic statements related to divorce and associated interpretive narrations. Purposive and selective sampling was applied, with “theme” considered the sampling unit. Data collection continued until conceptual saturation (ishbāʿ-i naẓarī) was achieved. Lexical-domain searching was conducted using the Jāmiʿ al-Tafāsīr and Jāmiʿ al-Aḥādīth Nūr software packages, covering divorce-related, contrastive, and marital-related terms. This process yielded 500 Qur’anic and narrative statements. Interpretive narrations were included as corroborative evidence and were screened based on established criteria for grading hadith sources.<br />Data analysis: Proceeded through four stages: decontextualisation (az matn girī), recontextualisation (bih matn dihī), categorisation (muqūlihbandī), and integration (yikpārchihsāzī). These steps involved identifying meaning units, coding, developing subcategories and categories, and ultimately synthesizing findings into a coherent conceptual model.<br />Trustworthiness: To ensure trustworthiness, Lincoln and Guba’s criteria—credibility (iʿtibārpazīrī), transferability (intiqālpazīrī), confirmability (tāyīdpazīrī), and dependability (itikādpazīrī)—were applied. In addition, expert agreement (tawāfuq-i kārshināsān) was assessed through consultation with scholars possessing expertise in both Islamic studies and psychology regarding the extracted categories and overarching themes.<br /><br /><strong>Results: </strong>The findings indicated that qualitative content analysis of the Qur’an and interpretive narrations, conducted through open coding, yielded a total of 850 initial codes. After merging conceptually overlapping meaning units, these codes were condensed into 95 subcategories and subsequently organized at a higher level of abstraction into 33 categories. In the next analytic step, the categories were integrated into 13 overarching themes based on their semantic relationships, conceptual precedence and succession, and their explanatory roles within the internal logic of the textual sources.<br />Following the integration phase proposed in Bengtsson’s qualitative content analysis framework, these themes were further synthesized into five core dimensions, constituting the overall structure of the conceptual model of divorce-related factors:<br /><br /><br /><br /><br /><strong>Dimension</strong><br /><br /><br /><strong>Description</strong><br /><br /><br /><strong>Components</strong><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><strong>1. Foundational factors (</strong>ʿ<strong><em>Awāmil-i bunyādīn</em></strong><strong>)</strong><br /><br /><br />Underlying roots of marital conflict<br /><br /><br />Inappropriate marriage formation (<em>izdiwāj-i nādurust</em>), instability of the perceived relational foundation (<em>nāpāydārī-yi mabda</em>ʾ<em>-i idr</em><em>ā</em><em>k shudih</em>)<br /><br /><br /><br /><br /><strong>2. Perceptual contexts (<em>Bistarhā-yi idrākī</em>)</strong><br /><br /><br />Dysfunctional meaning-making processes and distorted cognitive appraisals of marital issues<br /><br /><br />Contribute to mutual misunderstanding and dissatisfaction<br /><br /><br /><br /><br /><strong>3. Crisis core (<em>Kānūn-i bu</em></strong>ḥ<strong><em>rān</em>)</strong><br /><br /><br />Internal dynamics of relational erosion<br /><br /><br />Frustration (<em>sarkhurdigī</em>), emotional disengagement (<em>dilzagī</em>)<br /><br /><br /><br /><br /><strong>4. Moderating factors (</strong>ʿ<strong><em>Awāmil-i ta</em></strong>ʿ<strong><em>d</em></strong><strong><em>ī</em></strong><strong><em>lgar</em></strong><strong>)</strong><br /><br /><br />Factors shaping the trajectory of escalation or containment of the marital crisis<br /><br /><br />Self-absorption (<em>khwudfurūyī</em>), indifference or ineffective intervention by significant others, formation of alternative emotional attachments<br /><br /><br /><br /><br /><strong>5. Coping patterns (<em>Algūhā-yi muwājihih</em>)</strong><br /><br /><br />Couples’ strategic responses at the threshold of divorce<br /><br /><br />Ambivalence (<em>dugānigī</em>), defiance (<em>sarkishī</em>), separation (<em>mutārakih</em>), initiation of divorce proceedings (<em>iqdām bih </em>ṭ<em>alāq</em>)<br /><br /><br /><br /><br /> <br />Validity assessment: The conceptual model’s validity was assessed using the Content Validity Index (CVI) and Content Validity Ratio (CVR), based on evaluations provided by nine subject-matter experts. The results confirmed the adequacy, relevance, and necessity of all dimensions and themes constituting the model.<br /><strong>Discussion and Conclusion: </strong>The findings of this study indicate that the conceptual model of divorce factors in the Qur’an is composed of five core dimensions: foundational factors, perceptual contexts, the crisis core, moderating factors, and coping patterns. At a lower analytical level, the model identifies nine principal factors contributing to the formation of divorce, which interact dynamically to explain the gradual erosion of the marital relationship.<br />Consistent with both domestic and international research, the results underscore the multidimensional and complex nature of divorce; however, the distinctive contribution of the present model lies in its identification of the initial point of marital conflict. Unlike many prevailing models that conceptualize emotional disengagement as the starting point of divorce, the findings suggest that the primary roots of conflict are embedded in foundational factors—particularly improper marital selection and disruptions in spouses’ systems of perception and meaning-making. Within this framework, feelings of helplessness and emotional exhaustion constitute the core of the crisis and are viewed as consequences of the persistence of maladaptive perceptions and distorted cognitive processing in spousal interactions.<br />Moreover, the role of moderating factors in either accelerating or attenuating the trajectory toward divorce highlights the significance of individual, interpersonal, and social contexts in couples’ final decision-making processes. In addition, the identification of diverse coping patterns demonstrates that couples approaching divorce do not adopt uniform strategies, and these variations warrant careful consideration in psychological interventions.<br />Overall, the proposed conceptual model, by emphasizing the role of foundational beliefs, problem perception, and moral agency (ʿāmiliyyat-i akhlāqī), provides a coherent framework for a deeper understanding of divorce determinants and offers a theoretical basis for prevention, intervention, and informed decision-making in the divorce process.<br /><strong>Acknowledgement: </strong>This article is derived from the author’s doctoral dissertation in the Department of Psychology, Research Institute of Hawzah and University. The author expresses sincere gratitude to the supervising and advisory professors, expert consultants, and members of the Psychology Department who contributed their valuable support and collaboration throughout this research.<br /><strong>Conflict of Interest: </strong>The author declares that there are no financial, personal, or professional conflicts of interest in the preparation and publication of this article. <strong>چکیده گسترده</strong><br /><strong>مقدمه و اهداف: </strong>طلاق به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تحولات منفی در ساختار خانواده، پیامدهای گسترده‌ای برای سلامت روان همسران، کارکردهای عاطفی خانواده و ثبات فرهنگی اجتماعی جوامع به همراه دارد. یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد که این پدیده با افزایش آشفتگی‌های روان‌شناختی، کاهش کیفیت زندگی و تضعیف پیوندهای عاطفی همراه است و آثار آن صرفاً محدود به زوجین نبوده، بلکه فرزندان و نظام اجتماعی را نیز دربر می‌گیرد. در دهه‌های اخیر، هم در جوامع صنعتی و هم در ایران، میزان طلاق روند افزایشی داشته و هم‌زمان نگرش‌ها و هنجارهای مرتبط با آن دستخوش تغییر شده است؛ به‌ گونه‌ای که عادی‌شدن طلاق، کاهش قبح اجتماعی و تحول ارزش‌ها و انتظارات زناشویی، تصمیم‌گیری در این زمینه را تسهیل کرده است. ادبیات پژوهش گویای آن است که طلاق پدیده‌ای پیچیده و چندبعدی است که از برهم‌کنش عوامل فردی، روان‌شناختی، ارتباطی، اجتماعی، فرهنگی و ارزشی شکل می‌گیرد. با وجود گستردگی مطالعات، بخش قابل‌توجهی از پژوهش‌های موجود یا مبتنی بر رویکردهای کمّی و اثبات‌گرایانه بوده‌اند، یا مجموعه‌ای پراکنده از متغیرهای مؤثر را گزارش کرده‌اند، بدون آنکه به ارائه یک چارچوب مفهومی منسجم و مبتنی بر بافت فرهنگی دینی بپردازند. با توجه به نقش محوری دین در شکل‌دهی باورها، نگرش‌ها و الگوهای رفتاری زوجین در جوامع اسلامی و ظرفیت غنی قرآن کریم در تبیین روابط زناشویی، پژوهش حاضر با هدف طراحی یک مدل مفهومی از عوامل مؤثر بر طلاق براساس تحلیل محتوای کیفی آیات قرآن و روایات تفسیری انجام شده است. این پژوهش می‌کوشد با استخراج و صورت‌بندی نظام‌مند مفاهیم مرتبط با طلاق از متن قرآن، چارچوبی مفهومی ارائه دهد که بتواند ابعاد بنیادین و تأثیرگذار این پدیده را از منظر دینی تبیین کند و زمینه نظری لازم برای پژوهش‌های آتی و طراحی مداخلات آموزشی و درمانی متناسب با بافت فرهنگی دینی جامعه اسلامی را فراهم سازد.<br /><strong>روش:</strong> این پژوهش با بهره‌گیری از راهبرد اکتشافی متوالی و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی انجام شد. راهبرد اکتشافی متوالی مشتمل بر دو مرحله گردآوری و تحلیل داده‌هاست و برای کشف و صورت‌بندی مفاهیم در حوزه‌های کمتر مدل‌سازی‌شده کاربرد دارد. چارچوب تحلیل محتوای کیفی براساس الگوی چهارمرحله‌ای بنگستون شامل برنامه‌ریزی، گردآوری داده‌ها، تحلیل داده‌ها و گزارش نتایج اتخاذ شد. در مرحله برنامه‌ریزی، هدف پژوهش تدوین مدل مفهومی عوامل طلاق براساس قرآن تعیین شد که واحد تحلیل شامل آیات قرآن، روایات تفسیری و فقره‌هایی از آنها بود. راهبرد تحلیل به‌صورت استقرائی و با تمرکز همزمان بر معانی آشکار و پنهان انجام گرفت. جامعه متنی پژوهش کلیه گزاره‌های توصیفی و تبیینی قرآن کریم و روایات مرتبط با آیات طلاق بود. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند و گزینشی و با واحد نمونه‌گیری «مضمون» انجام شد و فرایند انتخاب داده‌ها تا دستیابی به اشباع ادامه یافت. استخراج داده‌ها با جستجوی حوزه واژگانی مرتبط، متضاد و ناظر به زوجیت با استفاده از نرم‌افزارهای «جامع التفاسیر» و «جامع الاحادیث نور» صورت گرفت که درنهایت پانصد گزاره قرآنی و روایی انتخاب شد. روایات تفسیری به‌عنوان شواهد مؤید از منابع معتبر حدیثی استخراج و براساس معیار درجه‌بندی منابع حدیثی غربال شدند. تحلیل داده‌ها در چهار گام ازمتن‌گیری، به‌متن‌دهی، مقوله‌بندی و یکپارچه‌سازی انجام شد که شامل شناسایی واحدهای معنایی، کدگذاری، تشکیل زیرمقوله‌ها و مقوله‌ها و درنهایت دستیابی به مدل مفهومی بود. برای اطمینان از روایی و استحکام یافته‌ها از معیارهای اعتبارپذیری، انتقال‌پذیری، تأییدپذیری و اتکاپذیری لینکلن و گوبا استفاده شد؛ همچنین توافق کارشناسان متخصص علوم اسلامی و روان‌شناسی درباره ساختار مقوله‌ها و درون‌مایه‌ها ارزیابی گردید.<br /><strong>نتایج:</strong> یافته‌های پژوهش نشان داد فرایند تحلیل محتوای کیفی قرآن و روایات تفسیری از راه کدگذاری باز به استخراج ۸۵۰ کد باز انجامید. این کدها پس از ادغام واحدهای معنایی مشابه در قالب ۹۵ زیرمقوله و سپس در سطحی انتزاعی‌تر در ۳۳ مقوله سازمان‌دهی شدند. در گام بعد، مقوله‌ها براساس روابط معنایی، تقدم و تأخر مفهومی و نقش تبیینی آنها در منطق درونی متون در قالب سیزده درون‌مایه یکپارچه شدند. درنهایت مطابق مرحله «یکپارچه‌سازی» در الگوی بنگستون، درون‌مایه‌ها در سطح بالاتری در پنج بعد اصلی سامان یافتند که ساختار مدل مفهومی عوامل طلاق را شکل می‌دهد. این پنج بعد شامل عوامل بنیادین، بسترهای ادراکی، کانون بحران، عوامل تعدیل‌گر و الگوهای مواجهه است. عوامل بنیادین ناظر بر ریشه‌های زیرین تعارض زناشویی بوده، و بر دو محور «ازدواج نادرست» و «ناپایداری مبدأ ادراک‌شده» استوار است. بسترهای ادراکی به فرایندهای ناکارآمد پنداره‌سازی و پردازش تحریف‌شده مسائل زناشویی اشاره دارد که زمینه‌ساز کژفهمی و نارضایتی متقابل می‌شود. کانون بحران، ماهیت درونی فرسایش رابطه را از راه دو مؤلفه «سرخوردگی» و «دلزدگی» تبیین می‌کند. عوامل تعدیل‌گر، شامل خودفروروی، بی‌تفاوتی یا مداخله ناکارآمد اطرافیان و شکل‌گیری روابط عاطفی جایگزین، مسیر تشدید یا مهار بحران را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند. درنهایت الگوهای مواجهه بیانگر راهبردهای زوجین در آستانه طلاق است که شامل دوگانگی، سرکشی، متارکه و اقدام به طلاق می‌شود. روایی مدل مفهومی با استفاده از شاخص‌های CVI و CVR و نظر نُه کارشناس متخصص تأیید شد و نتایج گویای تناسب و ضرورت مطلوب تمامی ابعاد و درون‌مایه‌های مدل است.<br />بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان داد مدل مفهومی عوامل طلاق در قرآن از پنج بعد اساسی شامل عوامل بنیادین، بسترهای ادراکی، کانون بحران، عوامل تعدیل‌گر و الگوهای مواجهه تشکیل شده است. در سطح تحلیلی پایین‌تر، این مدل بیانگر نُه عامل اصلی شکل‌گیری طلاق است که در تعامل با یکدیگر، مسیر فرسایش رابطه زناشویی را تبیین می‌کنند. نتایج پژوهش حاضر، همسو با مطالعات داخلی و بین‌المللی بر چندبعدی بودن و پیچیدگی پدیده طلاق تأکید دارد؛ با این حال، تمایز اساسی این مدل در تعیین نقطه آغاز تعارض زناشویی است. برخلاف بسیاری از الگوهای رایج که شکاف عاطفی را نقطه شروع طلاق می‌دانند، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد ریشه‌های اولیه تعارض در عوامل بنیادین، به‌ویژه ازدواج نادرست و اختلال در نظام ادراک و معناپردازی همسران نهفته است. در این چارچوب، احساس درماندگی و دلزدگی به‌عنوان کانون بحران، پیامد تداوم ادراک‌های ناکارآمد و پردازش‌های تحریف‌شده در تعامل زوجین برداشت می‌شود؛ از سوی دیگر نقش عوامل تعدیل‌گر در تشدید یا مهار مسیر طلاق، نشان‌دهنده اهمیت زمینه‌های فردی، بین‌فردی و اجتماعی در تصمیم‌گیری نهایی زوجین است. افزون بر این، شناسایی الگوهای متنوع مواجهه با طلاق بیانگر آن است که همسران در آستانه جدایی، راهبردهای یکسانی اتخاذ نمی‌کنند و این تفاوت‌ها باید در مداخلات روان‌شناختی مورد توجه قرار گیرد. درمجموع مدل مفهومی پیشنهادی با تأکید بر نقش باورهای بنیادین، ادراک مسئله و عاملیت اخلاقی، چارچوبی منسجم برای فهم عمیق‌تر عوامل طلاق فراهم می‌آورد و می‌تواند مبنایی نظری برای پیشگیری، مداخله و تصمیم‌گیری آگاهانه در فرایند طلاق باشد.<br /><strong>تقدیر و تشکر:</strong> این مقاله برگرفته از رساله دکتری نویسنده در گروه روان‌شناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه است. نویسنده مراتب سپاس خود را از اساتید راهنما و مشاور، کارشناسان متخصص و اعضای گروه روان‌شناسی ابراز می‌دارد که این پژوهش با همکاری و حمایت‌های ارزشمند آنها به سرانجام رسید.<br /><strong>تعارض منافع</strong>: نویسنده اعلام می‌کند در تهیه و انتشار این مقاله هیچ‌گونه تعارض منافع مالی، شخصی یا حرفه‌ای وجود ندارد. https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_2493_2e1b31cc6352ef4c0246ef5e316ef53a.pdf