پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مطالعات اسلام و روانشناسی 2008-1103 20 40 2026 03 21 A Critique of Personality Structure in Psychology Based on Quranic Teachings نقد ساختار شخصیت در روان‌شناسی براساس آموزه‌های قرآنی 7 36 2444 10.30471/psy.2025.11047.2329 FA مرتضی عزیزی دانشجوی دکترا، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران 0009-0002-9640-3682 محمد کاویانی دانشیار، روانشناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران 0000-0001-7643-0910 سید عیسی مسترحمی دانشیار، علم و قرآن، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران 0000-0002-1317-3768 Journal Article 2025 06 08 Extended Abstract Introduction and Objectives: The study of personality structure is one of the most central topics in contemporary psychology. However, existing theories in this field have largely been shaped by the anthropological foundations of Western schools of thought and lack the comprehensive picture that revealed teachings present regarding the multidimensional nature of the human being. This research was conducted with the aim of fundamentally critiquing personality structures in contemporary psychology based on the ontological framework of the Holy Qur’an. The main research question is: What are the most important shortcomings of prevalent personality structures (such as the theories of Freud, Jung, Allport, and Rogers) from the Qur’anic perspective, and how can a path for the evolution and reform of these structures be delineated by relying on Qur’anic verses and authoritative exegeses? The central hypothesis is that contemporary psychology, due to its neglect of the pre-natal, spiritual, and otherworldly dimensions of the human being, is unable to provide a comprehensive structure that corresponds to the reality of the human being. Method: This research is fundamental-theoretical in nature and was conducted using a library-analytical method. The dominant approach to analysis is the istiṇṭāqī method (active questioning of the text) as presented by the martyr Muḥammad Bāqir al-Ṣadr. In this method, the researcher infers Qur’anic foundations by posing specific questions to the text of the Qur’an. The research process was carried out in two main stages: Collecting and studying the most important theories of personality structure in contemporary psychology (including those of Freud, Jung, Allport, Rogers, Berne, and others). Inferring and extracting the components of personality structure from the verses of the Holy Qur’an and authoritative exegeses (such as Al-Mīzān by ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī and Tafsīr-i Tasnīm by Āyatullāh Javādī Āmulī). Subsequently, the data obtained from these two domains were compared, and through logical analysis, psychological theories were critiqued and evaluated against Qur’anic criteria. Results: The research findings indicate that personality structures in contemporary psychology, despite their precision in describing certain dimensions, suffer from five fundamental shortcomings: Neglect of the Pre-natal Period These structures overlook the embryonic period and its influence on human temperament and personality, while both developmental psychology findings and Qur’anic verses (such as Sūrat al-Muʾminūn, 23:12-14) emphasize the importance of this stage. Reductionism and Neglect of the Spiritual Dimension Each theory focuses exclusively on a single dimension (emotion, cognition, neurophysiology), and the spiritual dimension has been neglected as an authentic component of personality. Neglect of the Otherworldly Realm (the Spirit) These theories confine the human being to the material realm, while the Qur’an explicitly speaks of the composition of the divine spirit with the body (Sūrat al-Sajdah, 32:7-9) and the existence of three worlds (this world, the intermediate realm (barzakh), and the Hereafter) for the human being. Inability to Explain Transformative Religious Concepts Concepts such as repentance (tawbah), intercession (shafāʿah), nullification of deeds (iḥbāṭ), and expiation (takfīr), which appear in the Qur’an and cause sudden or gradual transformations in personality, cannot be explained within the framework of these structures. Inattention to the “Godward Self” as the Central Core The core of personality in these theories is the ego/self (khwud). However, from the Qur’anic perspective, the true core of human personality is the “divine image” (ṣūrat-i ilāhī) or the “Godward self” (khwud-i khudāsū), which expresses the essential poverty and existential dependence of the human being upon God (Sūrat al-Fāṭir, 35:15; Sūrat al-Inshiqāq, 84:6). Discussion and Conclusion: These critiques demonstrate that contemporary psychology, due to its limited anthropological foundations, lacks a comprehensive framework for describing the multilayered and dynamic reality of the human being. In contrast, Qur’anic teachings, by emphasizing the following, offer a dynamic, integrated, and transcendental model of personality structure: The continuity of the personality trajectory from before this world to beyond it. The combination of physical, psychological, social, and spiritual dimensions. The central role of the human being’s relationship with God in shaping identity and behavior. The possibility of fundamental transformations (such as repentance). The final conclusion is that in order to achieve a realistic theory of personality, psychology must, while preserving its empirical achievements, redefine its ontological foundations inspired by the Holy Qur’an and accept a structure that recognizes the “pre natal period,” the “spiritual dimension,” the “otherworldly trajectory,” and the “centrality of the relationship with God” as the main pillars of human personality. This research delineates the path toward a “Qur’an-based psychology” (ravānshināsī-yi Qurʾān-bunyān) with an expanded and comprehensive structure. Acknowledgement: The authors of this research sincerely thank the esteemed reviewers and the publication staff who have facilitated the dissemination of this intellectual effort. We also appreciate the authorities of the Research Institute of Hawzah and University for accepting the interdisciplinary approach of Qur’an and psychology, thereby paving the way for a serious dialogue between psychology and revealed teachings. Conflict of Interest: The authors of this article have no conflict of interest concerning the publication of this research. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: بررسی ساختار شخصیت از محوری‌ترین موضوعات روان‌شناسی معاصر است؛ با این حال، نظریه‌های موجود در این حوزه عمدتاً بر پایه‌های انسان‌شناختی مکاتب غربی شکل گرفته و از تصویر جامعی فاصله دارند که آموزه‌های وحیانی از حقیقت چندبعدی انسان را ارائه می‌دهند. این پژوهش با هدف نقد بنیادین ساختارهای شخصیت در روان‌شناسی معاصر، براساس چارچوب هستی‌شناختی قرآن کریم انجام شده است. سؤال اصلی پژوهش این است که مهم‌ترین کاستی‌های ساختارهای رایج شخصیت (مانند نظریه‌های فروید، یونگ، آلپورت و راجرز) از دیدگاه قرآن چیست و چگونه می‌توان با تکیه بر آیات و تفاسیر معتبر، مسیری برای تکامل و اصلاح این ساختارها ترسیم کرد. فرضیه محوری آن است که روان‌شناسی معاصر به دلیل غفلت از ابعاد پیش‌زادی، معنوی و فرادنیایی انسان، قادر به ارائه ساختاری جامع و منطبق با واقعیت انسان نیست. روش: این پژوهش از نوع بنیادی ـ نظری و با روش کتابخانه‌ای ـ تحلیلی انجام شده است. رویکرد حاکم بر تحلیل، روش استنطاقی (پرسشگری فعال از متن) است که از سوی شهید صدر ارائه شده است. در این روش، پژوهشگر با طرح پرسش‌های مشخص از متن قرآن به استنباط مبانی قرآنی می‌پردازد. فرایند تحقیق در دو مرحله اصلی انجام شد: 1. گردآوری و مطالعه مهم‌ترین نظریه‌های ساختار شخصیت در روان‌شناسی معاصر (شامل فروید، یونگ، آلپورت، راجرز، برن و دیگران)؛ ۲. استنباط و استخراج مؤلفه‌های ساختار شخصیت از آیات قرآن کریم و تفاسیر معتبر (مانند المیزان علامه طباطبایی و تفسیر تسنیم آیت‌الله جوادی آملی). سپس داده‌های حاصل از این دو حیطه در مقابل یکدیگر قرار گرفتند و از راه تحلیل منطقی، نظریه‌های روان‌شناختی با معیارهای قرآنی نقد و ارزیابی شدند. نتایج: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ساختارهای شخصیت در روان‌شناسی معاصر، با وجود دقت در توصیف برخی ابعاد، با پنج کاستی اساسی و بنیادین مواجه‌اند: ۱. غفلت از دوره پیش‌زادی: این ساختارها دوره جنینی و تأثیر آن بر سرشت و شخصیت را نادیده می‌گیرند؛ درحالی‌که هم یافته‌های روان‌شناسی رشد و هم آیات قرآن (مانند مؤمنون، ۱۲-۱۴) بر اهمیت این مرحله تأکید دارند. ۲. بخشی‌نگری و نادیده‌گرفتن بعد معنوی: هر نظریه تنها بر یک بُعد (هیجان، شناخت، عصبی) متمرکز شده و بعد معنوی به‌عنوان جزء اصیل شخصیت مورد غفلت قرار گرفته است. ۳. غفلت از ساحت فرادنیایی (روح): این نظریه‌ها انسان را به ساحت مادی محدود می‌کنند؛ درحالی‌که قرآن به صراحت از ترکیب روح الهی با جسم (سجده، ۷-۹) و وجود عوالم سه‌گانه دنیا، برزخ و آخرت برای انسان سخن می‌گوید. ۴. ناتوانی در تبیین مفاهیم تحول‌بخش دینی: مفاهیمی مانند توبه، شفاعت، احباط و تکفیر که در قرآن آمده و سبب تحول ناگهانی یا تدریجی در شخصیت می‌شوند، در چارچوب این ساختارها تبیین‌پذیر نیستند. ۵. عدم توجه به «خود خداسو» به‌عنوان هسته مرکزی: هسته شخصیت در این نظریه‌ها، «خود» (Ego/Self) است؛ درحالی‌که از دیدگاه قرآن، هسته واقعی شخصیت انسان، «صورت الهی» یا «خود خداسو» اوست که بیانگر فقر ذاتی و ربط وجودی انسان به خداوند است (فاطر، ۱۵؛ انشقاق، ۶). بحث و نتیجه‌گیری: این نقدها نشان می‌دهد روان‌شناسی معاصر به دلیل مبانی انسان‌شناختی محدود خود، فاقد چارچوبی جامع برای توصیف حقیقت چندلایه و سیال انسان است؛ در مقابل، آموزه‌های قرآنی با تأکید بر این موارد الگویی پویا، یکپارچه و فراعالمی از ساختار شخصیت ارائه می‌دهند: الف) تداوم سیر شخصیت از پیش از دنیا تا پس از آن؛ ب) ترکیب ابعاد جسمانی، روانی، اجتماعی و معنوی؛ ج) نقش محوری رابطه انسان با خدا در شکل‌دهی به هویت و رفتار و د) امکان تحولات بنیادین (مانند توبه). نتیجه‌گیری نهایی این است که برای دستیابی به نظریه‌ای واقع‌نگر از شخصیت، لازم است روان‌شناسی با حفظ دستاوردهای تجربی خود، مبانی هستی‌شناختی خویش را با الهام از قرآن کریم بازتعریف کند و ساختاری را بپذیرد که «دوره پیش‌زادی»، «بعد معنوی و روحانی»، «سیر فرادنیایی» و «محوریت رابطه با خدا» را به‌عنوان ارکان اصلی شخصیت انسان به رسمیت بشناسد. این پژوهش مسیر حرکت به سمت «روان‌شناسی قرآن‌بنیان» با ساختاری توسعه‌یافته و جامع را ترسیم می‌کند. تقدیر و تشکر: در پایان نویسندگان این پژوهش از داوران ارجمند و دست‌اندرکاران انتشار نشریه که زمینه‌ساز نشر این تلاش فکری بوده‌اند، صمیمانه سپاسگزاری می‌کنند؛ همچنین قدردان مسئولان پژوهشگاه حوزه و دانشگاه هستیم که با پذیرش رویکرد بین رشته‎ای قرآن و روان‌شناسی، زمینه را برای گفتگوی جدی میان دانش روان‌شناسی و آموزه‌های وحیانی فراهم می‌سازند. امید است این پژوهش گامی مفید در جهت بازتولید دانشی باشد که هم با حقیقت انسان سازگار باشد و هم در خدمت رشد معنوی و روانی جامعه قرار گیرد. تعارض منافع: نویسندگان این مقاله هیچ‌گونه تعارض منافع در ارتباط با انتشار این پژوهش ندارند.

https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_2444_d29f274091023fec0c1ac9ae7d2547e4.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مطالعات اسلام و روانشناسی 2008-1103 20 40 2026 03 21 Conceptual Model of Divorce Determinants in the Quran: A Qualitative Content Analysis مدل مفهومی عوامل طلاق مبتنی بر قرآن: تحلیل محتوای کیفی 37 90 2493 10.30471/psy.2026.11587.2391 FA علی بیات دانشجوی دکتری رشته روانشناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران 0000-0003-1111-0777 مسعود جان بزرگی استاد، روانشناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران 0000-0002-2984-3488 حمید رفیعی هنر استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران 0000-0003-0614-3435 حجت الله فراهانی دانشیار، روانشناسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0002-9799-7008 Journal Article 2025 11 17 Extended Abstract Introduction and Objectives: Divorce is considered one of the most significant adverse transformations in the family system, with far-reaching consequences for spouses’ mental health, emotional functioning, and the cultural and social stability of societies. Empirical evidence indicates that divorce is associated with increased psychological distress, reduced quality of life, and weakened emotional bonds, affecting not only couples but also children and the broader social system. In recent decades, divorce rates have increased both in industrialized societies and in Iran, accompanied by notable shifts in attitudes and norms toward divorce. The normalization of divorce, reduction of social stigma, and changes in marital values and expectations have contributed to the growing prevalence of divorce-related decisions. The research literature suggests that divorce is a complex and multidimensional phenomenon arising from the interaction of individual, psychological, relational, social, cultural, and value-based factors. Despite the extensive body of research, many existing studies rely on positivist quantitative approaches or present fragmented lists of determinants, rather than offering an integrated conceptual framework grounded in the cultural and religious context. Given the central role of religion in shaping beliefs, attitudes, and marital behaviors in Islamic societies, and considering the rich conceptual resources of the Qur’an regarding marital relations, conflict, and separation, the present study aims to develop a conceptual model of factors influencing divorce based on qualitative content analysis of Qur’anic verses and interpretive narrations (ravāyāt-i tafsīrī). By systematically extracting and organizing divorce-related concepts from the Qur’an, this study seeks to provide a coherent conceptual framework that elucidates the key dimensions of divorce from a religious perspective and offers a theoretical foundation for future research as well as for the development of culturally and religiously congruent educational and therapeutic interventions. Method: This study employed an exploratory sequential strategy (rāhburd-i iktishāfī-yi mutavālī) using qualitative content analysis to develop a conceptual model of factors influencing divorce based on the Qur’an. The exploratory sequential approach involves two main phases—data collection and data analysis—and is particularly suitable for conceptual exploration in under-theorized domains. Qualitative Content Analysis Framework: Bengtsson’s four-stage framework was adopted: planning, data collection, data analysis, and reporting. Planning phase: The research objective was defined as constructing a conceptual model of divorce factors grounded in Qur’anic texts. The unit of analysis included Qur’anic verses, interpretive narrations, or relevant segments thereof. An inductive analytic approach was adopted, focusing on both manifest and latent meanings. Data collection: The textual corpus consisted of all descriptive and explanatory Qur’anic statements related to divorce and associated interpretive narrations. Purposive and selective sampling was applied, with “theme” considered the sampling unit. Data collection continued until conceptual saturation (ishbāʿ-i naẓarī) was achieved. Lexical-domain searching was conducted using the Jāmiʿ al-Tafāsīr and Jāmiʿ al-Aḥādīth Nūr software packages, covering divorce-related, contrastive, and marital-related terms. This process yielded 500 Qur’anic and narrative statements. Interpretive narrations were included as corroborative evidence and were screened based on established criteria for grading hadith sources. Data analysis: Proceeded through four stages: decontextualisation (az matn girī), recontextualisation (bih matn dihī), categorisation (muqūlihbandī), and integration (yikpārchihsāzī). These steps involved identifying meaning units, coding, developing subcategories and categories, and ultimately synthesizing findings into a coherent conceptual model. Trustworthiness: To ensure trustworthiness, Lincoln and Guba’s criteria—credibility (iʿtibārpazīrī), transferability (intiqālpazīrī), confirmability (tāyīdpazīrī), and dependability (itikādpazīrī)—were applied. In addition, expert agreement (tawāfuq-i kārshināsān) was assessed through consultation with scholars possessing expertise in both Islamic studies and psychology regarding the extracted categories and overarching themes. Results: The findings indicated that qualitative content analysis of the Qur’an and interpretive narrations, conducted through open coding, yielded a total of 850 initial codes. After merging conceptually overlapping meaning units, these codes were condensed into 95 subcategories and subsequently organized at a higher level of abstraction into 33 categories. In the next analytic step, the categories were integrated into 13 overarching themes based on their semantic relationships, conceptual precedence and succession, and their explanatory roles within the internal logic of the textual sources. Following the integration phase proposed in Bengtsson’s qualitative content analysis framework, these themes were further synthesized into five core dimensions, constituting the overall structure of the conceptual model of divorce-related factors: Dimension Description Components 1. Foundational factors (ʿAwāmil-i bunyādīn) Underlying roots of marital conflict Inappropriate marriage formation (izdiwāj-i nādurust), instability of the perceived relational foundation (nāpāydārī-yi mabdaʾ-i idrāk shudih) 2. Perceptual contexts (Bistarhā-yi idrākī) Dysfunctional meaning-making processes and distorted cognitive appraisals of marital issues Contribute to mutual misunderstanding and dissatisfaction 3. Crisis core (Kānūn-i buḥrān) Internal dynamics of relational erosion Frustration (sarkhurdigī), emotional disengagement (dilzagī) 4. Moderating factors (ʿAwāmil-i taʿdīlgar) Factors shaping the trajectory of escalation or containment of the marital crisis Self-absorption (khwudfurūyī), indifference or ineffective intervention by significant others, formation of alternative emotional attachments 5. Coping patterns (Algūhā-yi muwājihih) Couples’ strategic responses at the threshold of divorce Ambivalence (dugānigī), defiance (sarkishī), separation (mutārakih), initiation of divorce proceedings (iqdām bih ṭalāq) Validity assessment: The conceptual model’s validity was assessed using the Content Validity Index (CVI) and Content Validity Ratio (CVR), based on evaluations provided by nine subject-matter experts. The results confirmed the adequacy, relevance, and necessity of all dimensions and themes constituting the model. Discussion and Conclusion: The findings of this study indicate that the conceptual model of divorce factors in the Qur’an is composed of five core dimensions: foundational factors, perceptual contexts, the crisis core, moderating factors, and coping patterns. At a lower analytical level, the model identifies nine principal factors contributing to the formation of divorce, which interact dynamically to explain the gradual erosion of the marital relationship. Consistent with both domestic and international research, the results underscore the multidimensional and complex nature of divorce; however, the distinctive contribution of the present model lies in its identification of the initial point of marital conflict. Unlike many prevailing models that conceptualize emotional disengagement as the starting point of divorce, the findings suggest that the primary roots of conflict are embedded in foundational factors—particularly improper marital selection and disruptions in spouses’ systems of perception and meaning-making. Within this framework, feelings of helplessness and emotional exhaustion constitute the core of the crisis and are viewed as consequences of the persistence of maladaptive perceptions and distorted cognitive processing in spousal interactions. Moreover, the role of moderating factors in either accelerating or attenuating the trajectory toward divorce highlights the significance of individual, interpersonal, and social contexts in couples’ final decision-making processes. In addition, the identification of diverse coping patterns demonstrates that couples approaching divorce do not adopt uniform strategies, and these variations warrant careful consideration in psychological interventions. Overall, the proposed conceptual model, by emphasizing the role of foundational beliefs, problem perception, and moral agency (ʿāmiliyyat-i akhlāqī), provides a coherent framework for a deeper understanding of divorce determinants and offers a theoretical basis for prevention, intervention, and informed decision-making in the divorce process. Acknowledgement: This article is derived from the author’s doctoral dissertation in the Department of Psychology, Research Institute of Hawzah and University. The author expresses sincere gratitude to the supervising and advisory professors, expert consultants, and members of the Psychology Department who contributed their valuable support and collaboration throughout this research. Conflict of Interest: The author declares that there are no financial, personal, or professional conflicts of interest in the preparation and publication of this article. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: طلاق به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تحولات منفی در ساختار خانواده، پیامدهای گسترده‌ای برای سلامت روان همسران، کارکردهای عاطفی خانواده و ثبات فرهنگی اجتماعی جوامع به همراه دارد. یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد که این پدیده با افزایش آشفتگی‌های روان‌شناختی، کاهش کیفیت زندگی و تضعیف پیوندهای عاطفی همراه است و آثار آن صرفاً محدود به زوجین نبوده، بلکه فرزندان و نظام اجتماعی را نیز دربر می‌گیرد. در دهه‌های اخیر، هم در جوامع صنعتی و هم در ایران، میزان طلاق روند افزایشی داشته و هم‌زمان نگرش‌ها و هنجارهای مرتبط با آن دستخوش تغییر شده است؛ به‌ گونه‌ای که عادی‌شدن طلاق، کاهش قبح اجتماعی و تحول ارزش‌ها و انتظارات زناشویی، تصمیم‌گیری در این زمینه را تسهیل کرده است. ادبیات پژوهش گویای آن است که طلاق پدیده‌ای پیچیده و چندبعدی است که از برهم‌کنش عوامل فردی، روان‌شناختی، ارتباطی، اجتماعی، فرهنگی و ارزشی شکل می‌گیرد. با وجود گستردگی مطالعات، بخش قابل‌توجهی از پژوهش‌های موجود یا مبتنی بر رویکردهای کمّی و اثبات‌گرایانه بوده‌اند، یا مجموعه‌ای پراکنده از متغیرهای مؤثر را گزارش کرده‌اند، بدون آنکه به ارائه یک چارچوب مفهومی منسجم و مبتنی بر بافت فرهنگی دینی بپردازند. با توجه به نقش محوری دین در شکل‌دهی باورها، نگرش‌ها و الگوهای رفتاری زوجین در جوامع اسلامی و ظرفیت غنی قرآن کریم در تبیین روابط زناشویی، پژوهش حاضر با هدف طراحی یک مدل مفهومی از عوامل مؤثر بر طلاق براساس تحلیل محتوای کیفی آیات قرآن و روایات تفسیری انجام شده است. این پژوهش می‌کوشد با استخراج و صورت‌بندی نظام‌مند مفاهیم مرتبط با طلاق از متن قرآن، چارچوبی مفهومی ارائه دهد که بتواند ابعاد بنیادین و تأثیرگذار این پدیده را از منظر دینی تبیین کند و زمینه نظری لازم برای پژوهش‌های آتی و طراحی مداخلات آموزشی و درمانی متناسب با بافت فرهنگی دینی جامعه اسلامی را فراهم سازد. روش: این پژوهش با بهره‌گیری از راهبرد اکتشافی متوالی و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی انجام شد. راهبرد اکتشافی متوالی مشتمل بر دو مرحله گردآوری و تحلیل داده‌هاست و برای کشف و صورت‌بندی مفاهیم در حوزه‌های کمتر مدل‌سازی‌شده کاربرد دارد. چارچوب تحلیل محتوای کیفی براساس الگوی چهارمرحله‌ای بنگستون شامل برنامه‌ریزی، گردآوری داده‌ها، تحلیل داده‌ها و گزارش نتایج اتخاذ شد. در مرحله برنامه‌ریزی، هدف پژوهش تدوین مدل مفهومی عوامل طلاق براساس قرآن تعیین شد که واحد تحلیل شامل آیات قرآن، روایات تفسیری و فقره‌هایی از آنها بود. راهبرد تحلیل به‌صورت استقرائی و با تمرکز همزمان بر معانی آشکار و پنهان انجام گرفت. جامعه متنی پژوهش کلیه گزاره‌های توصیفی و تبیینی قرآن کریم و روایات مرتبط با آیات طلاق بود. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند و گزینشی و با واحد نمونه‌گیری «مضمون» انجام شد و فرایند انتخاب داده‌ها تا دستیابی به اشباع ادامه یافت. استخراج داده‌ها با جستجوی حوزه واژگانی مرتبط، متضاد و ناظر به زوجیت با استفاده از نرم‌افزارهای «جامع التفاسیر» و «جامع الاحادیث نور» صورت گرفت که درنهایت پانصد گزاره قرآنی و روایی انتخاب شد. روایات تفسیری به‌عنوان شواهد مؤید از منابع معتبر حدیثی استخراج و براساس معیار درجه‌بندی منابع حدیثی غربال شدند. تحلیل داده‌ها در چهار گام ازمتن‌گیری، به‌متن‌دهی، مقوله‌بندی و یکپارچه‌سازی انجام شد که شامل شناسایی واحدهای معنایی، کدگذاری، تشکیل زیرمقوله‌ها و مقوله‌ها و درنهایت دستیابی به مدل مفهومی بود. برای اطمینان از روایی و استحکام یافته‌ها از معیارهای اعتبارپذیری، انتقال‌پذیری، تأییدپذیری و اتکاپذیری لینکلن و گوبا استفاده شد؛ همچنین توافق کارشناسان متخصص علوم اسلامی و روان‌شناسی درباره ساختار مقوله‌ها و درون‌مایه‌ها ارزیابی گردید. نتایج: یافته‌های پژوهش نشان داد فرایند تحلیل محتوای کیفی قرآن و روایات تفسیری از راه کدگذاری باز به استخراج ۸۵۰ کد باز انجامید. این کدها پس از ادغام واحدهای معنایی مشابه در قالب ۹۵ زیرمقوله و سپس در سطحی انتزاعی‌تر در ۳۳ مقوله سازمان‌دهی شدند. در گام بعد، مقوله‌ها براساس روابط معنایی، تقدم و تأخر مفهومی و نقش تبیینی آنها در منطق درونی متون در قالب سیزده درون‌مایه یکپارچه شدند. درنهایت مطابق مرحله «یکپارچه‌سازی» در الگوی بنگستون، درون‌مایه‌ها در سطح بالاتری در پنج بعد اصلی سامان یافتند که ساختار مدل مفهومی عوامل طلاق را شکل می‌دهد. این پنج بعد شامل عوامل بنیادین، بسترهای ادراکی، کانون بحران، عوامل تعدیل‌گر و الگوهای مواجهه است. عوامل بنیادین ناظر بر ریشه‌های زیرین تعارض زناشویی بوده، و بر دو محور «ازدواج نادرست» و «ناپایداری مبدأ ادراک‌شده» استوار است. بسترهای ادراکی به فرایندهای ناکارآمد پنداره‌سازی و پردازش تحریف‌شده مسائل زناشویی اشاره دارد که زمینه‌ساز کژفهمی و نارضایتی متقابل می‌شود. کانون بحران، ماهیت درونی فرسایش رابطه را از راه دو مؤلفه «سرخوردگی» و «دلزدگی» تبیین می‌کند. عوامل تعدیل‌گر، شامل خودفروروی، بی‌تفاوتی یا مداخله ناکارآمد اطرافیان و شکل‌گیری روابط عاطفی جایگزین، مسیر تشدید یا مهار بحران را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند. درنهایت الگوهای مواجهه بیانگر راهبردهای زوجین در آستانه طلاق است که شامل دوگانگی، سرکشی، متارکه و اقدام به طلاق می‌شود. روایی مدل مفهومی با استفاده از شاخص‌های CVI و CVR و نظر نُه کارشناس متخصص تأیید شد و نتایج گویای تناسب و ضرورت مطلوب تمامی ابعاد و درون‌مایه‌های مدل است. بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان داد مدل مفهومی عوامل طلاق در قرآن از پنج بعد اساسی شامل عوامل بنیادین، بسترهای ادراکی، کانون بحران، عوامل تعدیل‌گر و الگوهای مواجهه تشکیل شده است. در سطح تحلیلی پایین‌تر، این مدل بیانگر نُه عامل اصلی شکل‌گیری طلاق است که در تعامل با یکدیگر، مسیر فرسایش رابطه زناشویی را تبیین می‌کنند. نتایج پژوهش حاضر، همسو با مطالعات داخلی و بین‌المللی بر چندبعدی بودن و پیچیدگی پدیده طلاق تأکید دارد؛ با این حال، تمایز اساسی این مدل در تعیین نقطه آغاز تعارض زناشویی است. برخلاف بسیاری از الگوهای رایج که شکاف عاطفی را نقطه شروع طلاق می‌دانند، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد ریشه‌های اولیه تعارض در عوامل بنیادین، به‌ویژه ازدواج نادرست و اختلال در نظام ادراک و معناپردازی همسران نهفته است. در این چارچوب، احساس درماندگی و دلزدگی به‌عنوان کانون بحران، پیامد تداوم ادراک‌های ناکارآمد و پردازش‌های تحریف‌شده در تعامل زوجین برداشت می‌شود؛ از سوی دیگر نقش عوامل تعدیل‌گر در تشدید یا مهار مسیر طلاق، نشان‌دهنده اهمیت زمینه‌های فردی، بین‌فردی و اجتماعی در تصمیم‌گیری نهایی زوجین است. افزون بر این، شناسایی الگوهای متنوع مواجهه با طلاق بیانگر آن است که همسران در آستانه جدایی، راهبردهای یکسانی اتخاذ نمی‌کنند و این تفاوت‌ها باید در مداخلات روان‌شناختی مورد توجه قرار گیرد. درمجموع مدل مفهومی پیشنهادی با تأکید بر نقش باورهای بنیادین، ادراک مسئله و عاملیت اخلاقی، چارچوبی منسجم برای فهم عمیق‌تر عوامل طلاق فراهم می‌آورد و می‌تواند مبنایی نظری برای پیشگیری، مداخله و تصمیم‌گیری آگاهانه در فرایند طلاق باشد. تقدیر و تشکر: این مقاله برگرفته از رساله دکتری نویسنده در گروه روان‌شناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه است. نویسنده مراتب سپاس خود را از اساتید راهنما و مشاور، کارشناسان متخصص و اعضای گروه روان‌شناسی ابراز می‌دارد که این پژوهش با همکاری و حمایت‌های ارزشمند آنها به سرانجام رسید. تعارض منافع: نویسنده اعلام می‌کند در تهیه و انتشار این مقاله هیچ‌گونه تعارض منافع مالی، شخصی یا حرفه‌ای وجود ندارد.

https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_2493_2e1b31cc6352ef4c0246ef5e316ef53a.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مطالعات اسلام و روانشناسی 2008-1103 20 40 2026 03 21 A Psychological Analysis of Emotion Regulation in the Holy Qur’an with an Emphasis on the Cognitive-Behavioral Approach (CBT) تحلیل روان‌شناختی تنظیم هیجان در قرآن کریم با تأکید بر رویکرد شناختی-رفتاری (CBT) 91 121 2486 10.30471/psy.2026.11431.2374 FA زهرا یوسفی دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران 0009-0008-4195-0439 رضا آقاپور استادیارعلوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران 0000-0002-8300-3885 Journal Article 2025 10 16 Extended Abstract Introduction and Objectives: Emotion regulation (tanẓīm-i hiʿjān) is one of the fundamental mechanisms essential for achieving mental health, individual resilience, and effective environmental adaptation, playing a vital role in the quality of life. The inability to manage and modulate emotions when facing stressful situations, loss, or psychological threats directly leads to psychological disorders and reduced cognitive functioning. Within the Cognitive-Behavioral Therapy (CBT) paradigm (ravānshināsī-yi shinākhtī-raftārī), the focus is based on the premise that an individual’s cognitive appraisals of events are the primary determinant of the type and intensity of their emotional and behavioral responses. Consequently, CBT strategies emphasize identifying and correcting dysfunctional cognitions (bāzsāzī-yi shinākhtī), developing emotional awareness, and employing techniques such as cognitive reappraisal. Alongside these modern advancements, the Holy Qur’an, with its multilayered, meaning-oriented, and profound structure, possesses rich and systematic models for emotion regulation that can be analyzed and reinterpreted through the lens of CBT principles. Concepts such as patience (ṣabr), reliance on God (tawakkul), contentment (riḍā), hope (umīd), fear (khawf), and avoidance of grief (ḥuzn) and despair (yaʾs) all indicate the existence of a coherent system of emotion regulation strategies in divine texts. These strategies are often intrinsically motivated, cognition-centered, and purposeful, aligning functionally with the principles established in CBT. However, previous research has largely remained at the level of ethical or pedagogical examination of these concepts, and systematic, analytical integration with the components of emotion regulation theory—particularly Gross’s Process Model (1998)—has received insufficient attention. The main objectives of this research are: To investigate the components of emotion regulation in the Holy Qur’an. To examine the extent to which these components align with the principles and stages of the CBT model. To determine what contribution the Qur’anic model of emotion regulation can make to individual mental health improvement. Methodology: The present study is fundamentally basic in purpose (bunyādī) and qualitative in methodology (kayfī), conducted using a descriptive-analytical approach (tawṣīfī-taḥlīlī) based on conceptual content analysis (taḥlīl-i muḥtawā-yi mafhūmī). Theoretical framework: The framework is deductively structured around the Cognitive-Behavioral approach, specifically Gross’s Emotion Regulation Process Model (1998). This model encompasses five main stages: Situation Selection (intikhāb-i mawqiʿiyyat) Situation Modification (taghyīr-i mawqiʿiyyat) Attentional Deployment (tawajjuh-i intikhābī) Cognitive Reappraisal (arzyābī-yi mujaddad-i shinākhtī) Response Modulation (taʿdīl-i pāsukh) These stages served as the initial theoretical coding basis. Research population: The entirety of the Holy Qur’an, to the extent manageable by the author. Unit of analysis: Verses or verse segments that likely indicate clear or inferable references to human emotions (such as fear, grief, anger, hope) and coping strategies. Sampling: Theoretical purposeful sampling (namūnihgīrī-yi hadafmand-i naẓarī) based on four specific criteria: Presence of emotional valence Conceptual alignment with one of the five stages of Gross’s model Support from authoritative exegeses (citing sources like Al-Mīzān, Tasnīm, Majmaʿ al-Bayān, and Tafsīr-i Namūnah) Strict adherence to the pre-established theoretical framework to avoid subjective interpretation Analysis process: Four systematic stages: Developing the theoretical coding framework based on CBT components Identifying and screening relevant verses Coding the conceptual content (manually and analytically, with multiple coding applied where necessary) Interpretive analysis and theoretical inference by correlating the exegetical connotations of the verses with CBT concepts Validity strategies: Theoretical triangulation (musallas̱sāzī-yi naẓarī) — correlating data with Gross’s model and exegeses — and methodological transparency to achieve analytical coherence and interpretive validity. Results: Data analysis based on the theoretical framework derived from CBT and Gross’s model led to the identification of structural congruities between Qur’anic teachings and emotion regulation strategies. Cognitive Reappraisal (Arzyābī-yi Mujaddad-i Shinākhtī) The verse “Say, ‘O My servants who have transgressed against themselves [by sinning], do not despair of the mercy of Allah...’” (Sūrat al-Zumar, 39:53) directly aligns with the Cognitive Restructuring (bāzsāzī-yi shinākhtī) technique in CBT. This verse modulates feelings of failure and despair by replacing the dysfunctional cognition “I am unforgivable” with the strong belief “I am still under mercy,” thereby fostering hope and self-image correction. Attentional Deployment (Tawajjuh-i Intikhābī) The verse “Verily, in the remembrance of Allah do hearts find rest” (Sūrat al-Raʿd, 13:28) demonstrates a function equivalent to therapeutic Mindfulness (żihnāgāhī). Divine remembrance (dhikr) acts as an intentional focus on the present moment with God-oriented content, leading to emotional stabilization and the reduction of anxiety stemming from rumination. Response Modulation (Taʿdīl-i Pāsukh) The Qur’anic injunction “And those who restrain anger and pardon [the people]” (Sūrat Āl ʿImrān, 3:134) presents an active template for behavioral impulse control and the selection of an alternative response (pardon) over an immediate emotional reaction (revenge or aggression). Cognitive Resilience (Tābāvarī-yi Shinākhtī) The verse “So do not lose heart, nor be grieved. And you will be superior if you are [true] believers” (Sūrat Āl ʿImrān, 3:139) emphasizes the maintenance of self-esteem in the face of hardship, reflecting the strengthening of monotheistic beliefs. The comparative table presented in the study systematically categorizes these findings. Discussion and Conclusion: The findings of this study reveal that the Holy Qur’an, as a book of guidance, offers not only an ethical system but also a coherent cognitive-behavioral blueprint (algōw-i shinākhtī-raftārī-yi munsajim) for emotion regulation that appears consistent with the stages of Gross’s Process Model (1998) and fundamental CBT principles. This alignment indicates that spiritual strategies like tawakkul (reliance on God), ṣabr (patience), and dhikr (remembrance) activate specific psychological mechanisms within the framework of Cognitive-Behavioral Therapy. For instance, ṣabr is not mere passive endurance but an active cognitive strategy for reappraising stressful situations and maintaining control over internal and external behavioral responses. This discovery holds significant importance for the indigenization (būmīsāzī) of psychological knowledge, as it lays the foundation for a psychotherapeutic model rooted in Islamic wisdom, carrying greater intrinsic and cultural validity for Muslim communities. A notable point is that the Qur’anic approach, unlike some modern approaches that might emphasize suppression, is centered on guiding emotion (hidāyat-i hiʿjān) toward a higher purpose; that is, transforming potentially destructive emotions into meaningful and constructive energy. Although the qualitative nature of the study necessitates caution regarding clinical generalizations, the results strongly underscore the necessity of integrating these teachings into CBT-based clinical interventions. Future studies should validate these theoretical findings through the design and implementation of quantitative intervention protocols and clinical trials. Acknowledgement: The authors express their profound gratitude to all the professors and specialists who collaborated in validating the theoretical framework and interpretive analysis of this research. Their valuable knowledge and time played a pivotal role in enhancing the scholarly validity of this study. Conflict of Interest: The authors of this article have no financial or personal conflicts of interest in the execution, writing, and presentation of this research, and the entire research process was conducted according to scientific and professional principles. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: تنظیم هیجان به‌عنوان یکی از سازوکارهای بنیادین در دستیابی به سلامت روان، تاب‌آوری فردی و انطباق مؤثر با محیط، نقشی حیاتی در کیفیت زندگی ایفا می‌کند. ناتوانی در مدیریت و تعدیل هیجانات در مواجهه با موقعیت‌های استرس‌زا، فقدان، یا تهدیدهای روانی مستقیماً به اختلالات روان‌شناختی و کاهش عملکرد شناختی می‌انجامد. در پارادایم روان‌شناسی شناختی-رفتاری (CBT)، کانون توجه بر این فرض استوار است که ارزیابی‌های شناختی فرد از رویدادها، تعیین‌کننده اصلی نوع و شدت واکنش‌های هیجانی و رفتاری وی خواهد بود. بر این اساس راهبردهای CBT بر شناسایی و اصلاح شناخت‌های ناکارآمد، توسعه آگاهی هیجانی و به‌کارگیری تکنیک‌هایی همانند بازسازی شناختی تأکید دارند. در کنار این پیشرفت‌های مدرن، قرآن کریم با ساختار چندلایه و معناگرای خود، مجموعه‌ای غنی و نظام‌مند از توصیه‌های عملی برای مدیریت تجربه هیجانی ارائه می‌دهد. مفاهیمی چون صبر، توکل، رضا، خوف و پرهیز از حزن و یأس، جملگی دال بر وجود یک نظام منسجم از راهبردهای تنظیم هیجان در متون وحیانی است. این راهکارها غالباً ماهیتی درون‌زاد، شناخت‌محور و هدفمند دارند که از نظر کارکردی با اصول مطرح در CBT هم‌راستا هستند؛ با وجود این، پژوهش‌های پیشین عمدتاً در حوزه بررسی‌های اخلاقی یا تربیتی این مفاهیم متوقف مانده و تحلیل نظام‌مند و تطبیقی آنها با مؤلفه‌های نظریه تنظیم هیجان، به‌ویژه مدل فرایندی گراس (1998)، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. هدف اصلی این پژوهش، واکاوی این سازوکارهای قرآنی و ارائه یک چارچوب مفهومی برای تلفیق حکمت اسلامی با مدل‌های روان‌شناختی مدرن است. سؤالات محوری عبارت‌اند از: 1. مؤلفه‌های تنظیم هیجان در قرآن کریم کدامند؟ 2. این مؤلفه‌ها تا چه حد با اصول و مراحل مدل CBT انطباق دارند؟ 3. الگوی قرآنی تنظیم هیجان چه سهمی در بهبود سلامت روان فردی دارد؟ روش: پژوهش حاضر از حیث هدف، بنیادی و از نظر روش‌شناسی، کیفی با رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده است. چارچوب نظری پژوهش، به‌طور قیاسی بر مبنای رویکرد شناختی–رفتاری و به‌طور خاص، مدل فرایندی تنظیم هیجان گراس (1998) سامان یافته است. این مدل پنج مرحله اصلی (انتخاب موقعیت، تغییر موقعیت، توجه انتخابی، ارزیابی مجدد شناختی، و تعدیل پاسخ) را شامل می‌شود که مبنای کدگذاری نظری اولیه قرار گرفتند. جامعه پژوهش، کل متن قرآن کریم در حد توان نگارنده می‌باشد و واحد تحلیل، آیات یا عباراتی است که به نظر می‎آید احتمالاً دلالت روشن یا قابل استنباطی بر هیجانات انسانی (مانند خوف، حزن، خشم، امید) و راهبردهای مقابله‌ای دارند. نمونه‌گیری آیات به‌صورت هدفمند نظری و براساس چهار معیار اصلی انجام شد: وجود دلالت هیجانی، قابلیت انطباق با یکی از مراحل پنج‌گانه مدل گراس، برخورداری از پشتوانه تفسیری معتبر (با استناد به تفاسیری چون المیزان، تسنیم و مجمع‌البیان) و التزام کامل به چارچوب نظری از پیش‌تعیین‌شده برای پرهیز از تحلیل ذوقی. فرایند تحلیل شامل چهار مرحله بود: 1. تدوین چارچوب کدگذاری نظری (براساس مؤلفه‌های CBT)؛ 2. شناسایی و غربال آیات؛ 3. کدگذاری محتوای مفهومی (به‌صورت دستی و تحلیلی با اعمال کدگذاری چندگانه در صورت لزوم) و 4. تحلیل تفسیری و استنتاج نظری با تطبیق دلالت‌های قرآنی با مفاهیم CBT. برای تضمین اعتبار نتایج از مثلث‌سازی نظری (تطبیق داده‌ها با مدل گراس و تفاسیر) و شفافیت روش‌شناختی استفاده شد تا اطمینان از انسجام درون‌تحلیلی و اعتبار تفسیری حاصل شود. نتایج: تحلیل داده‌ها براساس چارچوب نظری مستخرج از CBT و مدل گراس به شناسایی هم‌راستایی‌های ساختارمندی بین آموزه‌های قرآنی و راهبردهای تنظیم هیجان انجامید. یافته‌های کلیدی نشان داد که به نظر نگارنده احتمالاً قرآن کریم به‌گونه‌ای نظام‌مند هر پنج مرحله تنظیم هیجان را پوشش ‌دهد. در مرحله ارزیابی مجدد شناختی آیاتی مانند «قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللهِ…» (زمر، 53) با تکنیک بازسازی شناختی در CBT انطباق دارند. این آیه با جایگزینی شناخت ناکارآمد «من غیرقابل بخشش هستم» با باور قوی «من همچنان مورد رحمت هستم»، احساس شکست و ناامیدی را تعدیل می‌کند و تقویت امید و اصلاح تصویر از خود را در پی دارد. در حوزه توجه انتخابی، آیه «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد، 28) کارکردی معادل ذهن‌آگاهی درمانی را نشان می‌دهد؛ ذکر الهی به‌عنوان یک تمرکز آگاهانه بر لحظه حال با محتوای معطوف به خداوند به تثبیت هیجانی و کاهش اضطراب ناشی از نشخوار فکری می‌انجامد؛ همچنین در مرحله تعدیل پاسخ رفتاری، فرمان قرآنی «الْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ» (آل‌عمران، 134)، الگویی فعال از کنترل تکانه رفتاری و انتخاب پاسخ جایگزین (عفو) به‌جای واکنش هیجانی زودگذر (انتقام یا پرخاشگری) را ارائه می‌دهد. درنهایت آیاتی مانند «وَلَاتَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن کُنتُمْ مُّؤْمِنِینَ» (آل‌عمران، 139)، بر اهمیت تاب‌آوری شناختی و حفظ عزت نفس در مواجهه با سختی‌ها تأکید دارند که بازتابی از تقویت باورهای برگرفته از توحید است. جدول تطبیقی ارائه‌شده در پژوهش، این موارد را به‌صورت نظام‌مند دسته‌بندی می‌کند. بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان داد که قرآن کریم به‌عنوان کتاب هدایت، فراتر از یک نظام اخلاقی، یک الگوی شناختی-رفتاری منسجم برای تنظیم هیجان ارائه می‌دهد که به نظر می‎آید با مراحل مدل فرایندی گراس (1998) و اصول بنیادی CBT همخوانی دارد. این هم‌راستایی نشان می‌دهد که راهبردهای معنوی مانند توکل، صبر و ذکر، مکانیسم‌های روان‌شناختی مشخصی را در چارچوب درمان شناختی-رفتاری فعال می‌سازند؛ برای مثال صبر صرفاً تحمل منفعلانه نیست، بلکه یک راهبرد فعال شناختی برای ارزیابی مجدد موقعیت‌های تنش‌زا و حفظ کنترل پاسخ‌های رفتاری درونی و بیرونی است. این کشف، اهمیت بالایی در بومی‌سازی دانش روان‌شناسی دارد؛ زیرا یک مدل روان‌درمانی مبتنی بر حکمت اسلامی را پایه‌ریزی می‌کند که برای جوامع مسلمان دارای اعتبار درونی و فرهنگی بیشتری است. نکته قابل تأمل آن است که رویکرد قرآن، برخلاف برخی رویکردهای مدرن که ممکن است بر سرکوب هیجان تأکید کنند، بر هدایت هیجان به‌سوی هدفی متعالی‌تر استوار است؛ یعنی تبدیل هیجانات بالقوه مخرب به انرژی سازنده و معنادار. اگرچه ماهیت کیفی پژوهش مستلزم احتیاط در تعمیم‌های بالینی است، نتایج به‌طور قوی بر لزوم تلفیق این آموزه‌ها در مداخلات بالینی مبتنی بر CBT تأکید دارند. مطالعات آتی باید این یافته‌های نظری را از راه طراحی و اجرای پروتکل‌های مداخله‌ای کمّی و کارآزمایی بالینی مورد تأیید قرار دهند. تقدیر و تشکر: نویسندگان مراتب قدردانی عمیق خود را نسبت به کلیه اساتید و متخصصانی ابراز می‌دارند که در مرحله اعتبارسنجی چارچوب نظری و تحلیل تفسیری این پژوهش همکاری کردند. دانش و وقت ارزشمند ایشان در ارتقای اعتبار علمی این مطالعه نقشی محوری داشته است. تعارض منافع: نویسندگان این مقاله هیچ‌گونه تعارض منافع مالی یا شخصی در انجام، نگارش و ارائه این پژوهش نداشته‌اند و تمام فرایند تحقیق براساس اصول علمی و حرفه‌ای انجام پذیرفته است.

https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_2486_fe15447b3b415976d0195a606a418c44.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مطالعات اسلام و روانشناسی 2008-1103 20 40 2026 03 21 Qualitative Analysis of the Viewpoints of Muslim Couple Therapists on Individual-Based Couple Therapy تحلیل کیفی دیدگاه زوج‌درمانگران مسلمان مبتنی بر زوج‌درمانی انفرادی 123 158 2487 10.30471/psy.2026.11060.2333 FA میلاد شماخته استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران 0009-0001-2752-9057 احسان فدایی گروه آموزش علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران 0009-0005-8963-0264 Journal Article 2025 06 10 Extended Abstract Introduction and Objectives: One-way couple therapy (zawjdarmānī-yi yakṭarafah) as a new approach tries to bring about positive changes in the relationship by focusing on one of the spouses. This therapy is based on the principle that if one of the spouses can correct their behaviors and beliefs, it may have a positive effect on the entire family system. Increasing the quality of marital relationships through the efforts of one spouse, together with the enhancement of marital skills and personal development, can play an effective role in improving marital relationships, even when the other spouse is unwilling to seek treatment. God-centered family therapy theories (khudāmiḥwar), by offering a different perspective to clients who come to counseling unilaterally due to hopelessness about the other spouse’s cooperation, emphasize a spiritual outlook and acceptance of divine destiny (qadr-i ilāhī). This approach has been able to provide a sense of peace for the individual, helping them cope with their spouse’s inconsistency. Specifically, Islamic sources can provide a basis for the precise extraction and explanation of the root causes of couple therapy and for presenting therapeutic solutions for one-way couple therapy. Despite numerous analyses in this regard, the present research seeks to analyze the qualitative viewpoints of Muslim couple therapists to summarize and present techniques based on Islamic teachings. Accordingly, the research question is: What is the qualitative analysis of the viewpoints of Muslim couple therapists based on individual-based couple therapy? Method: In this research, to analyze the data obtained from interviews (which were transcribed into text), the qualitative content analysis method (taḥlīl-i muḥtawā-yi kayfī) was used, as it is the most appropriate technique for analyzing this type of data. First, open coding (kādguzārī-yi bāz) was performed in several stages. Initially, lines that responded to the open-ended questions in the conversations were identified. Then, by proceeding to axial coding (kādguzārī-yi miḥwarī), the open codes, meanings, and related and common concepts were extracted. Finally, selective coding (kādguzārī-yi intikhābī) was performed. According to the research objective and based on the deductive logic (manṭiq-i qīyāsī) of the interviews, 190 initial open codes were coded based on the apparent meanings of the data in the first stage. The concepts related to the categories were specified as meaningful items. In the next step, based on the inductive method (rawish-i istiqrāyī), the common and different meanings and concepts of the axial codes were identified, and subcategories were determined. In the final stage, the main categories were obtained through selective coding. Thus, the main categories of coding were extracted directly from the transcribed interview files. Two coders then read all the transcribed interview texts and identified distinctive concepts to reach agreement. To ensure reliability (iʿtimādpazīrī), the researcher attempted to set aside their assumptions when collecting information. Also, by spending sufficient time, the researcher provided the necessary diversity in professional backgrounds and approaches, education, and trained disciplines. In this way, the level of confidence in the findings was increased to an appropriate level. Results: Causal theme (mażmūn-i ʿillī): The issue of negative attitude and fear of being judged in counseling sessions was discussed. Many studies have been conducted in this area. Research has shown that improving attitudes and changing people’s beliefs about counseling and seeking help can prevent numerous psychological and family harms. This aligns with the fact that the public culture is not positive toward psychologists and counselors, and therefore many people do not refer to a psychologist or couple therapist for various reasons. Most interviewees agreed that establishing communication with the absent spouse through invitations under various pretexts is a way forward. In this regard, writing a non-threatening letter can be a means of indirect communication. In sum, building a bridge of communication through various methods is recommended by most researchers and interviewees. Strategic theme (mażmūn-i rāhburdī): It was stated that the most important principle in individual-based couple therapy is teaching strategies for reducing stress and anxiety and training religious relaxation techniques (tikinīkhā-yi ārāmishbahsh-i dīnī) to the attending spouse. The findings in this area indicate that religious beliefs and values can act as a source for strengthening the marital relationship, reducing conflicts, increasing couples’ satisfaction, and enhancing resilience in marital adjustment. Discussion and Conclusion: The research results show that the integration of religion and spirituality (talfīq-i dīn wa maʿnaviyyat) in couple therapy can be effective, especially for religious couples. Of course, this method should be implemented according to the specific beliefs of each couple and with respect for cultural sensitivities. Limitations of this research include: the lack of quantitative and qualitative research (both domestic and international) in this area, difficulty in obtaining availability from interviewees, and using interviews as the sole means of data collection, which may create biases in responses. Therefore, caution should be exercised in generalizing the findings. Based on the results of this study, the following are suggested to strengthen individual counseling with one of the spouses: A national attitude toward the subject of counseling and referral to psychologists and couple therapists should be changed by the media, so that people can refer to counselors without undue considerations and resolve their problems. This research should also be conducted among non-Muslim couple therapists, and the results made available. Comparing the results of this research with an independent study involving interviews with non-Muslim counselors is considered and recommended. Additionally, it is suggested that a protocol for individual-based couple therapy with an Islamic approach be prepared, and after measuring its validity and reliability, it be made available to psychologists and couple therapists in counseling centers, so that the individual counseling process can proceed with desirable speed while benefiting from religious teachings. Acknowledgement: The authors, with gratitude to God, express their utmost appreciation and thanks to all the people who accompanied them in this research. Conflict of Interest and Financial Support: The authors declare that there is no conflict of interest in this article, and all research costs were provided by them. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: زوج‌درمانی یک‌طرفه به‌عنوان رویکردی نوین تلاش می‌کند با تمرکز بر یک نفر از زوجین، تغییرات مثبتی در رابطه ایجاد کند. این شیوه درمانی بر این اصل استوار است که اگر یکی از زوجین رفتارها و باورهای خود را اصلاح کند، ممکن است تأثیر مثبتی بر کل سیستم خانواده داشته باشد. افزایش کیفیت روابط زناشویی با تلاشِ یکی از همسران، همراه با تقویت مهارت‌های زناشویی و توسعه فردی، حتی در شرایطی که همسر دیگر تمایلی به درمان ندارد، می‌تواند در بهبود روابط زناشویی نقش مؤثری داشته باشد. نظریه‌های خانواده‌درمانی خدامحور با ارائه نگاهی متفاوت به مراجعانی که با ناامیدی از همکاری زوج دیگر یک‌طرفه به مشاوره می‌آیند، بر نگاه معنوی و پذیرش مقدّرات الهی تأکید دارد و این رویکرد توانسته است آرامشی برای فرد ایجاد کند که او را در مواجهه با ناسازگاری همسر یاری دهد؛ همچنین به‌طور خاص، منابع اسلامی می‌توانند پایه‌ای برای استخراج و تبیین دقیق ریشه‌یابی و ارائه راهکار درمانی در جهت زوج‌درمانی یک‌طرفه باشند. با وجود تحلیل‌های فراوان در این باره، پژوهش حاضر درصدد است که با تحلیل کیفی دیدگاه‌های زوج‌درمانگران مسلمان به جمع‌بندی و ارائه تکنیک‌هایی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی دست یابد. بر این اساس سؤال پژوهش عبارت است از: تحلیل کیفی دیدگاه زوج‌درمانگران مسلمان مبتنی بر زوج‌درمانی انفرادی چیست؟ روش: در این پژوهش برای تحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها که به صورت متنی درآمدند، روش تحلیل محتوای کیفی به کار رفت که مناسب‌ترین تکنیک برای تجزیه و تحلیل این نوع داده‌هاست. نخست در چندین مرحله کدگذاری باز انجام شد. در ابتدا سطوری مشخص شدند که پاسخ پرسش‌های باز در گفتگوها بودند؛ پس از آن با ورود به کدگذاری محوری، کدهای باز معانی و مفاهیم مرتبط و مشترک استخراج شد. سرانجام نیز کدگذاری انتخابی انجام گرفت. با توجه به هدف تحقیق و براساس منطق قیاسی مصاحبه‌ها نخست برپایه معانی ظاهری داده‌ها در مرحله اول تعداد ۱۹۰ کد باز اولیه کدگذاری شدند. مفاهیم مرتبط با مقوله‌ها به صورت گویه‌های معنا‌دار مشخص شد. در گام بعدی منطبق بر شیوه استقرائی براساس معانی و مفاهیم مشترک و متفاوت کدهای محوری مشخص شدند و خرده طبقات را تعیین کردند. در مرحله نهایی با کدگذاری انتخابی طبقات اصلی به دست آمدند؛ بنابراین طبقات اصلی کدگذاری‌شده به‌طور مستقیم از فایل‌های مصاحبه‌های پیاده‌شده مستخرج شدند. سپس دو کدگذار همه متون مصاحبه‌های پیاده‌شده را خوانده، مفاهیم متمایز را شناسایی می‌کنند تا به توافق دست یابند. جهت تضمین اطمینان‌پذیری کوشش شد پژوهشگر پیش‌فرض‌های خود را هنگام جمع‌آوری اطلاعات کنار بگذارد؛ همچنین محقق با صرف وقت مناسب، تنوع لازم در سوابق حرفه‌ای و رویکردها، تحصیلات و رشته‌های آموزش یافته را فراهم آورد. به این ترتیب سطح اطمینان یافته‌ها را به حد مناسبی افزایش داد. نتایج: در مضمون علّی به موضوع نگرش منفی و ترس از قضاوت شدن در جلسات مشاوره پرداخته شد که در این باره پژوهش‌های فراوانی انجام شده است. در پژوهشی نشان داده‌اند افزایش نگرش و تغییر باورهای افراد به موضوع مشاوره و کمک‌خواهی موجب پیشگیری از آسیب‌های متعدد روحی روانی و خانوادگی می‌شود. از این لحاظ مطابقت دارد که فرهنگ عمومی نسبت به روان‌شناس و مشاور مثبت نباشد و از این‌رو بسیاری از افراد به دلایل فراوانی به روان‌شناس یا زوج‌درمانگر مراجعه نمی‌کنند. بیشتر مصاحبه‌گران اتفاق‌نظر داشتند که ارتباط با زوج غایب از راه دعوت به بهانه‌های مختلف راهگشاست؛ در این راستا نوشتن نامه‌ای غیرتهدیدکننده می‌تواند راهی برای ارتباط غیرمستقیم باشد. در مجموع ایجاد پل ارتباطی با روش‌های مختلف مورد توصیه اکثر پژوهشگران و مصاحبه‌شوندگان است. در بخش مضمون راهبردی بیان شد که مهم‌ترین اصل در زوج‌درمانی انفرادی آموزش راهبردهای کاهش استرس و اضطراب و آموزش تکنیک‌های آرامش‌بخش دینی به زوج حاضر است. یافته‌ها در این زمینه نشان می‌دهند که اعتقادات و ارزش‌های دینی می‌توانند به‌عنوان منبعی برای تقویت رابطه زناشویی، کاهش تعارضات و افزایش رضایت زوجین و تاب‌آوری در سازگاری زناشویی باشند. بحث و نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش‌ نشان می‌دهند که تلفیق دین و معنویت در زوج‌درمانی می‌تواند به‌ویژه برای زوج‌های مذهبی مؤثر باشد. البته این روش باید با توجه به اعتقادات خاص هر زوج و با رعایت حساسیت‌های فرهنگی اجرا شود. ازجمله محدودیت‌های این پژوهش می‌توان این موارد را برشمرد: کمبود پژوهش‌های کمّی و کیفیِ داخلی و خارجی در این زمینه، دشواری در دریافت فرصت از مصاحبه‌شوندگان و استفاده از مصاحبه به‌عنوان تنها ابزار گردآوری اطلاعات که ممکن است سوگیری‌هایی را در پاسخگویی ایجاد کند؛ به همین علت باید در تعمیم‌دهی یافته‌ها احتیاط کرد. با توجه به نتایج این پژوهش در راستای تقویت مشاوره انفرادی با یکی از زوجین، چنین مواردی پیشنهاد می‌شود: نگرش ملّی از سوی رسانه‌ها به موضوع مشاوره و ارجاع به روان‌شناس و زوج‌درمانگر تغییر یابد؛ به‌طوری که مردم بدون ملاحظات بی‌مورد به مشاور مراجعه و مشکلات خود را برطرف کنند؛ همچنین این پژوهش در بین زوج‌درمانگران غیرمسلمان انجام شود و نتایج آن در دسترس قرار گیرد. مقایسه نتایج این پژوهش و تحقیق مستقلی در مصاحبه با مشاوران غیرمسلمان قابل بررسی و تأمل است؛ همچنین پیشنهاد می‌شود پروتکلی در راستای زوج‌درمانی‌ انفرادی با رویکرد اسلامی تهیه و پس از سنجش روایی و پایایی در اختیار روان‌شناسان و زوج‌درمانگران در مراکز مشاوره قرار گیرد تا ضمن بهره‌وری از آموزه‌های دینی روند مشاوره انفرادی با سرعت مطلوب انجام شود. تقدیر از مشارکت همکاران: نویسندگان با شکرگزاری از خداوند از افرادی که در این پژوهش همراه بوده‌اند، کمال قدردانی و تشکر را دارند. تضاد منافع و تأمین مالی: نویسندگان اعلام می‌کنند که هیچ تضاد منافع در این مقاله وجود ندارد و کلیه هزینه‌های پژوهش از سوی آنان تأمین شده است.

https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_2487_52a53bfc6cab87aca10528df65315710.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مطالعات اسلام و روانشناسی 2008-1103 20 40 2026 03 21 The Effectiveness of the Coping Cat Program on Anxiety, Emotion Regulation, and Resilience of Anxious Children بررسی روش گربه‎مقابله‎ای بر اضطراب، تنظیم هیجان و تاب‎آوری کودکان مضطرب 159 193 2499 10.30471/psy.2026.11414.2370 FA سمانه فهمیده دانشجوی دکتری روان‎شناسی، دانشکده روان‎شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه سمنان، سمنان ایران 0009-0009-9359-1682 پروین رفیعی نیا دانشیار، گروه روان‎شناسی، دانشکده روان‎شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران 0000-0003-2771-1630 پرویز صباحی دانشیار، گروه روان‎شناسی، دانشکده روان‎شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران 0000-0001-6654-1289 Journal Article 2025 10 03 Extended Abstract Introduction and Objectives: Anxiety disorders are among the most common psychological problems in childhood and can have significant consequences on children’s emotional, social, and academic development. The persistence of anxiety in childhood not only disrupts the child’s daily functioning but also increases the risk of psychological disorders in adolescence and adulthood. Therefore, identifying and implementing effective, evidence-based therapeutic interventions for anxious children is of particular importance. Cognitive-behavioral therapy (darmān-i shinākhtī-raftārī) is considered one of the most effective approaches in treating childhood anxiety, and structured protocols have been developed in this area, among which the “Coping Cat” program (Barnāmih-ʾi Gurbih-Muqābilihʾī) is one of the most well-known. This program is designed with a focus on teaching cognitive and behavioral skills, identifying dysfunctional thoughts, gradual exposure to anxiety-provoking situations, and strengthening self-efficacy (khwudkārāmdī). In recent years, new approaches in the field of child mental health have emphasized going beyond merely reducing pathological symptoms and have considered positive psychological variables such as resilience and emotion regulation as important outcomes of therapeutic intervention. Resilience (tābāvarī) refers to the child’s ability to adapt effectively to stressful conditions and plays an important protective role against the negative consequences of anxiety. Emotion regulation (tanẓīm-i hiʿjān) is also one of the fundamental components of children’s emotional development, and deficits in it are closely related to the severity and persistence of anxiety. Despite abundant evidence on the effectiveness of the Coping Cat program in reducing childhood anxiety, few studies have simultaneously examined the effect of this intervention on resilience and emotion regulation, and this research gap is even more pronounced in the Iranian cultural context. Accordingly, the aim of the present study was to investigate the effectiveness of cognitive-behavioral therapy based on the Coping Cat program on anxiety, resilience, and emotion regulation in children aged 8 to 12 years. Method: This research was a quasi-experimental study (nīmi-tajribī) with a pre-test, post-test, and three-month follow-up design with a control group. The statistical population consisted of children aged 8 to 12 years with anxiety symptoms residing in Qom during the 2023-2024 academic year. Initial screening: The Spence Children’s Anxiety Scale (SCAS; parent and child forms) was used. Children who scored above the cut-off point for this scale were entered into the next stage. Participants: After reviewing inclusion and exclusion criteria, 24 eligible children were randomly assigned to two groups: experimental and control (12 children per group). Inclusion criteria: age range of 8 to 12 years and the presence of anxiety symptoms. Exclusion criteria: children with comorbid psychological disorders or those receiving other concurrent treatments were excluded from the study. Intervention: The experimental group received cognitive-behavioral therapy based on the Coping Cat program in the form of 16 individual sessions. The sessions included teaching emotion identification, cognitive restructuring (bāzsāzī-yi shinākhtī), teaching coping skills, gradual exposure practice to anxiety-provoking situations, and strengthening problem-solving skills. Control group: The control group was placed on a waiting list during the research period and received no intervention. Research instruments: Spence Children’s Anxiety Scale (SCAS) Child and Youth Resilience Measure (CYRM) Cognitive Emotion Regulation Questionnaire for Children (CERQ-K) Data collection: Data were collected at three stages: pre-test, post-test, and three-month follow-up. Data analysis: Mixed analysis of variance with repeated measures (taḥlīl-i wāriāns-i āmīkhtih bā andāzihgīrī-i mukarrar) was used. Results: Anxiety: The results of data analysis showed that cognitive-behavioral therapy based on the Coping Cat program had a significant effect on reducing anxiety in the experimental group compared to the control group at the post-test stage, and this reduction was maintained at the three-month follow-up stage. This finding indicates the sustained effectiveness of this intervention in reducing anxiety symptoms in children aged 8 to 12 years. Resilience: The results related to resilience showed that resilience scores in the experimental group increased compared to the control group at the post-test stage, although this difference was at the borderline level of statistical significance (P = 0.051). However, at the three-month follow-up stage, the increase in resilience in the experimental group reached a statistically significant level, and a significant difference was observed with the control group. Emotion regulation: The results regarding emotion regulation showed that although emotion regulation scores in the experimental group showed relative improvement compared to the control group at the post-test and follow-up stages, these changes were not statistically significant. These findings indicate that the Coping Cat program, in its current implementation, did not have a significant effect on improving children’s emotion regulation, although a trend toward improvement was observed. Discussion and Conclusion: Anxiety: The findings showed that cognitive-behavioral therapy based on the Coping Cat program is an effective intervention in reducing anxiety symptoms in children aged 8 to 12 years, and this effectiveness was maintained at the three-month follow-up stage. This result is consistent with a large body of previous research confirming the effectiveness of cognitive-behavioral therapies as the first-line intervention for childhood anxiety disorders. It seems that teaching skills such as emotion identification, cognitive restructuring, and gradual exposure to anxiety-provoking situations plays an important role in reducing avoidance, increasing the sense of control, and reducing anxious arousal in children. Resilience: The results regarding resilience showed that the effect of Coping Cat therapy was at the borderline level of significance at the post-test stage but reached statistical significance at the three-month follow-up stage. This pattern may indicate the gradual nature of resilience formation. Unlike anxiety symptoms, which may respond relatively quickly to intervention, resilience is a complex and process-oriented construct that requires time for practice, generalization, and internalization of skills in real-life situations. Therefore, the significant increase in resilience at the follow-up stage may indicate that after the end of therapy sessions, children gradually used the learned skills in interaction with stressful situations and experienced more effective adaptation abilities. Emotion regulation: The absence of a significant effect of the Coping Cat program on children’s emotion regulation is a noteworthy finding. Although relative improvement was observed in the mean scores of emotion regulation, these changes did not reach statistical significance. This result may indicate that although the Coping Cat program indirectly addresses some emotional aspects, it does not specifically focus on teaching emotion regulation skills. Therefore, to achieve significant improvement in this construct, supplementary interventions with a direct emphasis on teaching emotion identification, acceptance, and regulation may be needed. Overall conclusion: The results of this study emphasize the importance of using structured cognitive-behavioral interventions in the treatment of childhood anxiety and show that the Coping Cat program, in addition to reducing anxiety, can contribute to increasing children’s resilience in the long term. These findings can provide practical guidance for therapists, counselors, and child mental health specialists in designing more effective interventions and pave the way for future research toward combining this program with emotion regulation-enhancing approaches. Acknowledgement: We hereby express our gratitude to all the children and parents who made this research possible through their participation, as well as to the Counseling Center of the Qom Province Education Department. This research was conducted without specific financial support. Conflict of Interest: The authors of this article declare that there is no conflict of interest in conducting and publishing this research. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: اختلالات اضطرابی از شایع‎ترین مشکلات روان‎شناختی دوران کودکی هستند و می‎توانند پیامدهای قابل‎توجهی بر رشد هیجانی، اجتماعی و تحصیلی کودکان داشته باشند. تداوم اضطراب در کودکی نه‎تنها عملکرد روزمره کودک را مختل می‎کند، بلکه خطر بروز اختلالات روان‎شناختی در نوجوانی و بزرگسالی را نیز افزایش می‎دهد؛ ازاین‎رو شناسایی و به‎کارگیری مداخلات درمانی مؤثر و مبتنی بر شواهد برای کودکان مضطرب از اهمیت ویژه‎ای برخوردار است. درمان شناختی ـ رفتاری یکی از اثربخش‎ترین رویکردها در درمان اضطراب کودکان به شمار می‎رود و پروتکل‎های ساختارمندی در این حوزه تدوین شده‎اند که برنامه «گربه‎مقابله‎ای» (Coping Cat) از جمله شناخته‎شده‎ترین آنهاست. این برنامه با تمرکز بر آموزش مهارت‎های شناختی، رفتاری، شناسایی افکار ناکارآمد، مواجهه تدریجی با موقعیت‎های اضطراب‎زا و تقویت خودکارآمدی طراحی شده است. در سال‎های اخیر، رویکردهای نوین در حوزه سلامت روان کودک بر اهمیت فراتر رفتن از کاهش صرف نشانه‎های آسیب‎شناختی تأکید دارند و متغیرهای مثبت روان‎شناختی مانند تاب‎آوری و تنظیم هیجان را به‎عنوان پیامدهای مهم مداخله درمانی مدنظر قرار می‎دهند. تاب‎آوری به توانایی کودک برای سازگاری مؤثر با شرایط استرس‎زا اشاره دارد و نقش محافظتی مهمی در برابر پیامدهای منفی اضطراب ایفا می‎کند. تنظیم هیجان نیز یکی از مؤلفه‎های اساسی رشد هیجانی کودک است و نقص در آن با شدت و تداوم اضطراب ارتباط نزدیکی دارد. با وجود شواهد فراوان درباره اثربخشی درمان گربه‎مقابله‎ای در کاهش اضطراب کودکان، پژوهش‎های اندکی به بررسی همزمان اثر این مداخله بر تاب‎آوری و تنظیم هیجان پرداخته‎اند و در بافت فرهنگی ایران این خلأ پژوهشی برجسته‎تر است؛ بر این اساس هدف پژوهش حاضر بررسی اثربخشی درمان شناختی ـ رفتاری مبتنی بر برنامه گربه‎مقابله‎ای بر اضطراب، تاب‎آوری و تنظیم هیجان کودکان ۸ تا ۱۲ ساله بود. روش: پژوهش حاضر از نوع نیمه‎آزمایشی با طرح پیش‎آزمون ـ پس‎آزمون و پیگیری سه‎ماهه همراه با گروه کنترل انجام شد. جامعه آماری پژوهش شامل کودکان ۸ تا ۱۲ ساله دارای نشانه‎های اضطرابی ساکن شهر قم در سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۳ بود. در مرحله نخست، غربالگری اولیه با استفاده از مقیاس اضطراب کودکان اسپنس (فرم والد و فرم کودک) انجام شد و کودکانی که نمره‎ای بالاتر از خط برش این مقیاس به دست آوردند، وارد مرحله بعد شدند. پس از بررسی معیارهای ورود و خروج، ۲۴ کودک واجد شرایط به‎صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل (هر گروه ۱۲ نفر) گمارده شدند. معیارهای ورود شامل دامنه سنی ۸ تا ۱۲ سال و وجود نشانه‎های اضطرابی بود و کودکانی که دارای اختلالات روان‎شناختی همبود یا دریافت همزمان درمان‎های دیگر بودند از مطالعه کنار گذاشته شدند. گروه آزمایش درمان شناختی ـ رفتاری مبتنی بر برنامه گربه‎مقابله‎ای را در قالب شانزده جلسه انفرادی دریافت کرد. این جلسات شامل آموزش شناسایی هیجان‎ها، بازسازی شناختی، آموزش مهارت‎های مقابله‎ای، تمرین مواجهه تدریجی با موقعیت‎های اضطراب‎زا و تقویت مهارت‎های حل مسئله بود. گروه کنترل در طول دوره پژوهش در فهرست انتظار قرار داشت و مداخله‎ای دریافت نکرد. ابزارهای پژوهش شامل مقیاس اضطراب کودکان اسپنس، مقیاس تاب‎آوری کودک و نوجوان (CYRM) و پرسشنامه تنظیم شناختی هیجان نسخه کودک (CERQ-K) بود. داده‎ها در سه مرحله پیش‎آزمون، پس‎آزمون و پیگیری سه‎ماهه جمع‎آوری و برای تحلیل داده‎ها از تحلیل واریانس آمیخته با اندازه‎گیری مکرر استفاده شد. یافته‎ها: نتایج تحلیل داده‎ها نشان داد که درمان شناختی-رفتاری مبتنی بر برنامه گربه‎مقابله‎ای تأثیر معناداری بر کاهش اضطراب کودکان گروه آزمایش در مقایسه با گروه کنترل در مرحله پس‎آزمون داشت و این کاهش در مرحله پیگیری سه‎ماهه نیز حفظ شد. این یافته بیانگر اثربخشی پایدار این مداخله در کاهش نشانه‎های اضطرابی کودکان ۸ تا ۱۲ ساله است؛ همچنین نتایج مربوط به تاب‎آوری نشان داد که نمرات تاب‎آوری در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل در مرحله پس‎آزمون افزایش یافت، هرچند این تفاوت در سطح مرزی معناداری آماری قرار داشت (۰.۰۵۱= P). با این حال در مرحله پیگیری سه‎ماهه، افزایش تاب‎آوری در گروه آزمایش به سطح معنادار آماری رسید و تفاوت معناداری با گروه کنترل مشاهده شد. نتایج در مورد تنظیم هیجان نشان داد که اگرچه نمرات تنظیم هیجان در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل در مراحل پس‎آزمون و پیگیری بهبود نسبی داشت، اما این تغییرات از نظر آماری معنادار نبود. این یافته‎ها گویای آن است که برنامه گربه‎مقابله‎ای در چارچوب اجرای حاضر، تأثیر معناداری بر بهبود تنظیم هیجان کودکان نداشته است، هرچند روند تغییرات به سمت بهبود مشاهده شد. بحث و نتیجه‎گیری: یافته‎های پژوهش نشان داد که درمان شناختی ـ رفتاری مبتنی بر برنامه گربه‎مقابله‎ای مداخله‎ای مؤثر در کاهش نشانه‎های اضطرابی کودکان ۸ تا ۱۲ ساله است و این اثربخشی در مرحله پیگیری سه‎ماهه نیز حفظ می‎شود. این نتیجه با بخش گسترده‎ای از پژوهش‎های پیشین همسو است که اثربخشی درمان‎های شناختی-رفتاری را به‎عنوان خط اول مداخله در اختلالات اضطرابی کودکان تأیید کرده‎اند. به نظر می‎رسد آموزش مهارت‎های شناسایی هیجان، بازسازی شناختی و مواجهه تدریجی با موقعیت‎های اضطراب‎زا، نقش مهمی در کاهش اجتناب، افزایش احساس کنترل و کاهش برانگیختگی اضطرابی کودکان ایفا می‎کند. نتایج درباره تاب‎آوری نشان داد اثر درمان گربه‎مقابله‎ای در مرحله پس‎آزمون در سطح مرزی معناداری قرار داشت، اما در مرحله پیگیری سه‎ماهه به سطح معناداری آماری رسید. این الگو می‎تواند بیانگر ماهیت تدریجی شکل‎گیری تاب‎آوری باشد. تاب‎آوری برخلاف نشانه‎های اضطرابی که ممکن است نسبتاً سریع به مداخله پاسخ دهند، سازه‎ای پیچیده و فرایندی است که نیازمند زمان برای تمرین، تعمیم و درونی‎سازی مهارت‎ها در موقعیت‎های واقعی زندگی است؛ ازاین‎رو افزایش معنادار تاب‎آوری در مرحله پیگیری می‎تواند نشان‎دهنده آن باشد که کودکان پس از پایان جلسات درمانی، به‎تدریج از مهارت‎های آموخته‎شده در تعامل با موقعیت‎های استرس‎زا استفاده کرده و توانایی سازگاری مؤثرتری را تجربه کرده‎اند. در مقابل، عدم مشاهده تأثیر معنادار درمان گربه‎مقابله‎ای بر تنظیم هیجان کودکان، یافته‎ای قابل تأمل است. اگرچه بهبود نسبی در میانگین نمرات تنظیم هیجان مشاهده شد، ولی این تغییرات به سطح معنادار آماری نرسید. این نتیجه می‎تواند بیانگر آن باشد که برنامه گربه‎مقابله‎ای، اگرچه به‎طور غیرمستقیم به برخی جنبه‎های هیجانی می‎پردازد، اما به‎صورت اختصاصی بر آموزش مهارت‎های تنظیم هیجان تمرکز ندارد. بنابراین برای بهبود معنادار این سازه، ممکن است نیاز به مداخلات مکمل با تأکید مستقیم بر آموزش شناسایی، پذیرش و تنظیم هیجان‎ها باشد. درمجموع نتایج این پژوهش بر اهمیت استفاده از مداخلات شناختی ـ رفتاری ساختارمند در درمان اضطراب کودکان تأکید دارد و نشان می‎دهد که برنامه گربه‎مقابله‎ای، افزون بر کاهش اضطراب می‎تواند در بلندمدت به افزایش تاب‎آوری کودکان کمک کند. این یافته‎ها می‎توانند راهنمایی کاربردی برای درمانگران، مشاوران و متخصصان سلامت روان کودک در طراحی مداخلات مؤثرتر باشند و زمینه را برای پژوهش‎های آینده در جهت ترکیب این برنامه با رویکردهای تقویت‎کننده تنظیم هیجان فراهم سازند. تقدیر و تشکر: بدین‎وسیله از تمامی کودکان و والدینی که با مشارکت خود امکان اجرای این پژوهش را فراهم کردند و همچنین مرکز مشاوره آموزش و پرورش استان قم قدردانی می‎شود. این پژوهش بدون دریافت حمایت مالی خاص انجام شده است. تعارض منافع: نویسندگان این مقاله اعلام می‎کنند که هیچ‎گونه تعارض منافعی در انجام و انتشار این پژوهش وجود ندارد.

https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_2499_54f5207e3be9097b0ac7197eb991ee52.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مطالعات اسلام و روانشناسی 2008-1103 20 40 2026 03 21 Spiritual Capital and Organizational Performance: A Systematic Review of Quantitative Studies in the Psychology of Religion and Organization سرمایه معنوی و عملکرد سازمانی: مرور نظام‌مند مطالعات کمّی در روان‌شناسی دین و سازمان 195 277 2497 10.30471/psy.2026.10983.2319 FA عباس شفیعی دانشیار، مدیریت، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران 0009-0001-2276-3936 مجید صالحیان دکتری مدیریت دولتی، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران 0009-0005-8978-4765 Journal Article 2025 05 19 Extended Abstract Introduction and Objectives: In recent decades, organizational research has increasingly shifted its focus from material and structural resources toward intangible and internal human capitals. Among these, spiritual capital (sarmāyih-ʾi maʿnavī), as an interdisciplinary concept at the intersection of the psychology of religion, management, and organizational studies, has attracted growing scholarly attention. Spiritual capital refers to a set of beliefs, values, meanings, and inner orientations that can guide individual and collective actions toward purposefulness (hadafmandī), ethical commitment (taʿahhud-i akhlāqī), responsibility (masʾūliyyatpizīrī), and organizational sustainability (pāydārī-yi sāzmānī). At a time when organizations face challenges such as job burnout (farasūdigī-yi shughlī), crises of meaning (buḥrān-i maʿnā), declining commitment, and increasing competitive pressures, spiritual capital—as an internal and sustainable resource—has the potential to enhance individual and organizational performance by providing meaning to work and strengthening intrinsic motivation (angīzish-i darūnī). Despite the significant growth of research in this area, the existing literature faces several fundamental challenges, including conceptual heterogeneity in defining spiritual capital, its overlap with related concepts such as workplace spirituality (maʿnaviyyat dar muḥīṭ-i kār) or spiritual leadership (rahbarī-yi maʿnavī), and fragmented findings regarding the mechanisms through which it affects performance. In particular, the roles of mediating and moderating variables in this relationship have often been examined in isolation and lack a systematic synthesis. The present study aims to provide a coherent explanation of the relationship between spiritual capital and individual and organizational performance by conducting a systematic review (murūr-i niẓāmand) of quantitative studies, identifying the pathways of influence, and presenting an integrated picture of the associated psychological, cultural, and structural mechanisms. Method: This study employed a systematic review methodology to identify, evaluate, and synthesize quantitative empirical evidence on the impact of spiritual capital on organizational performance. Step 1: The research question was clearly formulated: “How, and through which mechanisms, does spiritual capital influence organizational performance?” Step 2: A systematic search of scholarly articles was conducted in major academic databases, including Scopus, Web of Science, Emerald Insight, and Google Scholar. The primary keywords used were “Spiritual Capital,” “Workplace Spirituality,” “Organizational Performance,” and “Employee Performance,” combined using the Boolean operators AND and OR. The time frame was limited to studies published between 2000 and 2024 to ensure a focus on contemporary research employing quantitative measurements of spiritual capital. Step 3: Inclusion criteria consisted of English-language, peer-reviewed quantitative studies with an explicit focus on the relationship between spiritual capital and organizational performance. Theoretical or qualitative studies lacking measurable data were excluded from the review process. Step 4: Ultimately, out of 265 initially identified articles, after screening and quality assessment, seven studies met the final inclusion criteria. Study quality was assessed using the PRISMA checklist and the guidelines of the Joanna Briggs Institute. Each article was evaluated on a five-point scale based on methodological transparency, data analysis, and clarity of results reporting. All selected studies met the minimum quality requirements for inclusion in the final analysis. Results: The findings of the systematic review indicate that spiritual capital demonstrates a positive and significant relationship with individual, team, or organizational performance across all reviewed studies. However, comparative analysis revealed that this effect is rarely reported as direct and is most often transmitted through mediating variables (mutaghayyirhā-yi miyānjī). The most frequently identified mediators include: Psychological capital (sarmāyih-ʾi ravānshinākhtī): hope (umīd), optimism (khwbīnī), resilience (tābāvarī), and self-efficacy (khwudkārāmdī) Intrinsic motivation (angīzish-i darūnī) Workplace spirituality (maʿnaviyyat dar muḥīṭ-i kār) Innovation (nūāwarī) Managerial processes (farāyandhā-yi mudīriyyatī) Digital empowerment (tawānmandsāzī-yi dījītāl) The reviewed studies show that spiritual capital enhances meaning and purpose in work, thereby fostering employees’ intrinsic motivation, which in turn promotes innovative behaviors, job crafting (khwudṭarāḥī-yi shughl), and productivity. In several studies, spiritual capital influenced job performance through psychological capital, indicating that spiritual values and beliefs are first transformed into psychological resources and subsequently manifested in observable performance outcomes. In addition to mediating variables, the moderating roles (naqsh-i taʿdīlgar) of factors such as organizational commitment (taʿahhud-i sāzmānī) and organizational resilience (tābāvarī-yi sāzmānī) were highlighted in some studies. These findings suggest that the strength of the relationship between spiritual capital and performance depends on the organizational context and the availability of supportive capacities. Overall, the results demonstrate that spiritual capital achieves its greatest effectiveness when activated through interaction with psychological, cultural, and structural organizational factors. Discussion and Conclusion: The systematic analysis of evidence indicates that spiritual capital is not a direct determinant of performance but rather a deep identity- and value-based resource that translates into performance outcomes through intermediary mechanisms. This finding challenges simplistic assumptions regarding the direct impact of spirituality on performance and underscores the necessity of process-oriented and multi-level modeling (modelsāzī-yi farāyandī wa chandsaṭḥī). Spiritual capital leads to work behaviors, innovation, and productivity only when it is translated into mobilizable psychological resources and organizational mechanisms. The review also highlights conceptual heterogeneity in definitions of spiritual capital as a major challenge in the existing literature. Nevertheless, comparative analysis allows for categorizing its dimensions into components such as meaning (maʿnā), purposefulness (hadafmandī), ethical commitment (taʿahhud-i akhlāqī), and value alignment (hamrāstāyī-yi arzishī). From a practical perspective, the findings suggest that organizations seeking to effectively leverage spiritual capital should adopt an integrated approach that simultaneously addresses individual, interpersonal, and structural levels. Ultimately, by presenting a coherent framework of the pathways through which spiritual capital exerts its influence, this study provides a theoretical foundation for developing integrative models and offers practical guidance for human resource policymaking (siyāsatguzārī-yi manābiʿ-i insānī) and the design of meaningful work environments (ṭarāḥī-yi muḥīṭhā-yi kār-i maʿnābahsh). Acknowledgement: The authors wish to express their gratitude to the researchers and scholars whose scientific works formed the foundation of this systematic review and contributed to the enrichment of the research literature. Conflict of Interest: The authors declare that there is no financial or organizational conflict of interest in conducting this study. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در دهه‌های اخیر، تمرکز پژوهش‌های سازمانی از منابع مادی و ساختاری به سوی سرمایه‌های ناملموس و درونی انسان سوق یافته است. در این میان «سرمایه معنوی» به‌عنوان مفهومی میان‌رشته‌ای در تقاطع روان‌شناسی دین، مدیریت و مطالعات سازمانی، توجه فزاینده‌ای را به خود جلب کرده است. سرمایه معنوی ناظر به مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها، معناها و جهت‌گیری‌های درونی است که می‌تواند کنش فردی و جمعی را در مسیر هدف‌مندی، تعهد اخلاقی، مسئولیت‌پذیری و پایداری سازمانی هدایت کند. در شرایطی که سازمان‌ها با چالش‌هایی چون فرسودگی شغلی، بحران معنا، کاهش تعهد و فشارهای فزاینده رقابتی مواجه‌اند، سرمایه معنوی به‌مثابه منبعی درونی و پایدار، ظرفیت آن را دارد که از راه معنا‌بخشی به کار و تقویت انگیزش درونی، عملکرد فردی و سازمانی را ارتقا دهد. با وجود رشد چشمگیر پژوهش‌ها در این حوزه، ادبیات موجود با چالش‌هایی اساسی روبه‌روست؛ از جمله ناهمگونی مفهومی در تعریف سرمایه معنوی، همپوشانی آن با مفاهیمی مانند معنویت در کار یا رهبری معنوی و پراکندگی یافته‌ها درباره سازوکارهای اثرگذاری آن بر عملکرد که به‌ویژه نقش متغیرهای میانجی و تعدیل‌کننده در این باره، اغلب به‌صورت جزیره‌ای بررسی می‌شود و فاقد جمع‌بندی نظام‌مند است. هدف پژوهش حاضر آن است که با بهره‌گیری از روش مرور سیستماتیک مطالعات کمّی به تبیین منسجم رابطه سرمایه معنوی با عملکرد فردی و سازمانی پرداخته، مسیرهای اثرگذاری آن را شناسایی کند و تصویری یکپارچه از سازوکارهای روان‌شناختی، فرهنگی و ساختاری مرتبط را ارائه دهد. روش: پژوهش حاضر از روش مرور سیستماتیک برای شناسایی، ارزیابی و ترکیب شواهد تجربی کمّی درباره تأثیر سرمایه معنوی بر عملکرد سازمانی بهره گرفته است. در گام نخست، سؤال پژوهش به‌صورت مشخص تدوین شد: «سرمایه معنوی چگونه و از طریق چه سازوکارهایی بر عملکرد سازمانی اثر می‌گذارد؟». بر این اساس جستجوی نظام‌مند مقالات در پایگاه‌های معتبر علمی شامل Scopus، Web of Science،Emerald Insight و Google Scholar انجام گرفت. کلیدواژه‌های اصلی شامل Spiritual Capital، Workplace Spirituality، Organizational Performance و Employee Performance بودند که با استفاده از عملگرهای منطقی AND و OR ترکیب شدند. بازه زمانی مطالعات به سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ محدود شد تا تمرکز پژوهش بر مطالعات معاصر و مبتنی بر سنجش‌های کمّی سرمایه معنوی باشد. معیارهای ورود شامل مقالات انگلیسی‌زبان، دارای داوری علمی با رویکرد کمّی و تمرکز صریح بر رابطه سرمایه معنوی و عملکرد سازمانی بود. پژوهش‌های نظری یا کیفی فاقد داده‌های قابل سنجش از فرایند مرور حذف شدند. درنهایت از میان ۲۶۵ مقاله اولیه، پس از پالایش و ارزیابی کیفیت، هفت مقاله واجد شرایط نهایی انتخاب شد. برای ارزیابی کیفیت مطالعات از چک‌لیست PRISMA و دستورالعمل‌های Joanna Briggs Institute استفاده شد. هر مقاله براساس شفافیت روش‌شناسی، تحلیل داده‌ها و گزارش نتایج در مقیاس پنج‌درجه‌ای ارزیابی گردید. تمامی مقالات منتخب حداقل معیارهای لازم برای ورود به تحلیل نهایی را دارا بودند. نتایج: یافته‌های مرور سیستماتیک نشان داد که سرمایه معنوی در تمامی مطالعات بررسی‌شده، رابطه‌ای مثبت و معنادار با عملکرد فردی، تیمی یا سازمانی دارد؛ با این حال، تحلیل تطبیقی نتایج آشکار ساخت که این تأثیر به‌ندرت به‌صورت مستقیم گزارش و اغلب از طریق متغیرهای میانجی منتقل می‌شود. مهم‌ترین میانجی‌های شناسایی‌شده شامل سرمایه روان‌شناختی (امید، خوش‌بینی، تاب‌آوری و خودکارآمدی)، انگیزش درونی، معنویت در محیط کار، نوآوری، فرایندهای مدیریتی و توانمندسازی دیجیتال بودند. مطالعات نشان می‌دهند که سرمایه معنوی با تقویت معنا و هدف در کار زمینه افزایش انگیزش درونی کارکنان را فراهم می‌کند و بدین شیوه رفتارهای نوآورانه، خودطراحی شغلی و بهره‌وری را ارتقا می‌دهد. همچنین در برخی پژوهش‌ها، سرمایه معنوی از مسیر سرمایه روان‌شناختی بر عملکرد شغلی اثرگذار بوده است؛ بدین‌معنا که ارزش‌ها و باورهای معنوی، نخست به منابع روانی تبدیل شده و سپس در قالب عملکرد قابل مشاهده بروز یافته‌اند. در کنار متغیرهای میانجی، نقش تعدیل‌کننده عواملی مانند تعهد سازمانی و تاب‌آوری سازمانی نیز در برخی مطالعات برجسته شده است. این یافته‌ها نشان می‌دهد که شدت اثر سرمایه معنوی بر عملکرد، وابسته به زمینه سازمانی و ظرفیت‌های حمایتی موجود است. درمجموع، نتایج مرور نشان می‌دهد که سرمایه معنوی زمانی بیشترین اثربخشی را دارد که در تعامل با عوامل روان‌شناختی، فرهنگی و ساختاری سازمان فعال شود. بحث و نتیجه‌گیری: تحلیل نظام‌مند شواهد نشان می‌دهد که سرمایه معنوی نه یک عامل مستقیم عملکرد، بلکه یک منبع عمیق هویتی و ارزشی است که با سازوکارهای واسط به پیامدهای عملکردی تبدیل می‌شود. این یافته، دیدگاه‌های ساده‌انگارانه درباره تأثیر مستقیم معنویت بر عملکرد را به چالش می‌کشد و بر ضرورت مدل‌سازی فرایندی و چندسطحی تأکید دارد. سرمایه معنوی زمانی به رفتارهای کاری، نوآوری یا بهره‌وری می‌انجامد که بتواند به منابع روان‌شناختی قابل بسیج و سازوکارهای سازمانی ترجمه شود. همچنین نتایج این مرور نشان می‌دهد که ناهمگونی مفهومی در تعریف سرمایه معنوی، یکی از چالش‌های اصلی ادبیات موجود است؛ با این حال، تحلیل تطبیقی مطالعات امکان دسته‌بندی ابعاد سرمایه معنوی در قالب مؤلفه‌هایی مانند معنا، هدف‌مندی، تعهد اخلاقی و هم‌راستایی ارزشی را فراهم می‌کند. از نظر کاربردی، یافته‌ها گویای آن است که سازمان‌ها برای بهره‌گیری مؤثر از سرمایه معنوی باید رویکردی یکپارچه اتخاذ کنند که همزمان سطوح فردی، بین‌فردی و ساختاری را پوشش دهد. درنهایت پژوهش حاضر با ارائه تصویری منسجم از مسیرهای اثرگذاری سرمایه معنوی می‌تواند مبنایی نظری برای توسعه مدل‌های تلفیقی و همچنین راهنمایی عملی برای سیاست‌گذاری منابع انسانی و طراحی محیط‌های کاری معنابخش باشد. تقدیر و تشکر: نویسندگان بر خود لازم می‌دانند از پژوهشگران و صاحب‌نظرانی که آثار علمی آنان مبنای این مرور نظام‌مند قرار گرفته و به غنای ادبیات پژوهش کمک کرده‌اند، قدردانی کند. تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‌‌کنند که در انجام این پژوهش هیچ‌گونه تعارض منافع مالی یا سازمانی وجود ندارد.

https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_2497_a5b2432c3be31e685b93d5d8bc2c39e3.pdf