مدل مفهومی خطورات ذهنی در منابع اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد روانشناسی مثبتگرا، قرآن و حدیث، قم، ایران

2 استادیار گروه روانشناسی اسلامی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: این مطالعه با هدف تدوین مدل مفهومی خطورات ذهنی بر پایه متون اسلامی انجام گرفت. خطورات ذهنی به افکاری گفته می‌شود که ناگهان وارد ذهن شده و فضای پردازش شناختی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. در منابع اسلامی خطورات با دیدگاه‌های فلسفی، عرفانی، و اخلاقی مورد توجه قرار گرفته و به دو دسته خطورات اصلی مثبت (ملکی) و منفی (شیطانی) تقسیم شده است. یکی از چالش‌های مهم روان‌شناختی تأثیرات افکار مزاحم و ناخواسته بر عملکرد شناختی و روانی فرد و ارتباط آنها با سلامت روان است.
روش پژوهش: در این پژوهش از روش تحلیل کیفی محتوای متون دینی (قرآن و احادیث) و معناشناسی واژگان مرتبط استفاده شد. نخست تمام واژگان و مفاهیم مرتبط با خطورات ذهنی از متون گردآوری و سپس مدل مفهومی خطورات با تعیین مؤلفه‌های ساختاری و فرایندی استخراج شد. برای اعتباربخشی به مدل، شاخص روایی محتوا (CVI) و نسبت روایی محتوا (CVR) با نظر متخصصان محاسبه شد.
یافته‌ها: مدل مفهومی خطورات ذهنی شامل پنج مؤلفه اصلی است:

عوامل زمینه‌ای: شامل عوامل مثبت (مانند ایمان، هدایت الهی، یاد خدا) و عوامل منفی (مانند ضلالت، غفلت، فکر گناه، رذائل اخلاقی و دنیاطلبی).
فراخوان‌ها: شامل فراخوان‌های مثبت (ملکی: دعوت به خیر و نیکی) و فراخوان‌های منفی (شیطانی: دعوت به شر و گناه).
محتوای خطورات: شامل افکار، هیجانات و رفتارهای مثبت یا منفی؛ محتوای مثبت مثل تقوا، ایمان و اعمال پسندیده و محتوای منفی مثل کذب، حسد و افکار ضلالت.
حوزه پردازش: شامل سه حوزه اصلی پردازش ذهنی و شناختی: عقل (تشخیص‌گر)، قلب (تصدیق‌گر) و صدر (تعدیل‌گر).
پیامدها: پیامدهای مثبت شامل تقوا و طاعت؛ پیامدهای منفی شامل انحراف فکری، گناه و انحطاط اخلاقی.

نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش ارائه‌دهنده یک چارچوب مفهومی مبتنی بر منابع اسلامی برای شناخت و مداخله درمانی در حوزه خطورات ذهنی است. این مدل می‌تواند ابزار مفیدی برای طراحی پرسشنامه‌های روان‌شناختی، درمان‌ فردی و ارائه بسته‌های آموزشی باشد؛ افزون بر این، داده‌های ارائه‌شده راهگشای تحقیقات تجربی در حوزه روان‌شناسی اسلامی است.
تقدیر و تشکر: این پژوهش با حمایت و همکاری اساتید، کارشناسان، مراکز علمی و پژوهشی انجام شد که در اعتباربخشی مدل مفهومی و نقد محتوای اسلامی یاری کردند؛ همچنین از خانواده، همکاران و دوستان که با حمایت‌های علمی، معنوی و عملی شرایط تحقق اهداف تحقیق را فراهم کردند، صمیمانه قدردانی می‌شود.
تعارض منافع: نویسندگان این مقاله اعلام می‌دارند که هیچ‌گونه تعارض منافع مالی، علمی یا شخصی در اجرای پژوهش، تحلیل داده‌ها و تدوین مدل مفهومی خطورات ذهنی براساس منابع اسلامی وجود ندارد. مقاله حاضر به‌طور مستقل و بدون دریافت حمایت مالی از مؤسسه یا سازمان خاصی انجام شده است.
همچنین تمامی مراحل پژوهش ازجمله گردآوری داده‌ها، تحلیل محتوای متون اسلامی و روایی‌سنجی یافته‌ها براساس اصول علمی و اخلاقی صورت گرفته و هیچ‌گونه سوگیری، جهت‌گیری شخصی یا وابستگی سازمانی در نتایج پژوهش تأثیرگذار نبوده است. هدف اصلی این مطالعه، تبیین مدل خطورات ذهنی بر پایه منابع اسلامی و ارائه دستاوردی علمی جهت استفاده در روان‌شناسی اسلامی و کاربردهای درمانی و آموزشی بوده است.
نویسندگان تأکید می‌کنند که مقاله حاضر با رعایت اصول شفافیت علمی، اخلاق پژوهش و بی‌طرفی کامل تهیه و منتشر شده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Conceptual Model of Mental Intrusions in Islamic Sources

نویسندگان [English]

  • Masoumeh sadat Tabatabaee fard 1
  • Mahdi Abbasi 2
1 . Assistant Professor, Department of Islamic Psychology, University of Quran and Hadith, Qom, Iran.
2 . Assistant Professor, Department of Islamic Psychology, University of Quran and Hadith, Qom, Iran.
چکیده [English]

Extended Abstract
 
Introduction and Objectives: This study aimed to develop a conceptual model of mental intrusions based on Islamic texts. Mental intrusions refer to thoughts that suddenly enter the mind and influence the cognitive processing space. In Islamic sources, intrusions (khawarāt) have been addressed from philosophical, mystical, and ethical perspectives and are categorized into two main types: positive (angelic) and negative (satanic) intrusions. A significant psychological challenge is the impact of intrusive and unwanted thoughts on an individual’s cognitive and psychological functioning and their relationship with mental health.
Research Method: This study employed a qualitative content analysis of religious texts (the Quran and Hadiths) and semantic analysis of related terms. First, all terms and concepts related to mental intrusions were collected from the texts, and then a conceptual model of intrusions was extracted by identifying structural and procedural components. To validate the model, the Content Validity Index (CVI) and Content Validity Ratio (CVR) were calculated based on expert opinions.
Findings: The conceptual model of mental intrusions consists of five main components:

Contextual Factors: Includes positive factors (e.g., faith, divine guidance, remembrance of God) and negative factors (e.g., misguidance, negligence, sinful thoughts, moral vices, and worldliness).
Triggers: Includes positive triggers (angelic: invitation to good and righteousness) and negative triggers (satanic: invitation to evil and sin).
Content of Intrusions: Includes positive or negative thoughts, emotions, and behaviors; positive content such as piety, faith, and virtuous deeds, and negative content such as falsehood, envy, and misguided thoughts.
Processing Domain: Includes three main domains of mental and cognitive processing: intellect (‘aql, the discernor), heart (qalb, the affirmor), and chest (sadr, the moderator).
Outcomes: Positive outcomes include piety and obedience; negative outcomes include cognitive deviation, sin, and moral decline.

Conclusion: The findings of this study provide a conceptual framework based on Islamic sources for understanding and therapeutic intervention in the domain of mental intrusions. This model can be a useful tool for designing psychological questionnaires, individual therapy, and developing educational packages. Furthermore, the presented data paves the way for empirical research in the field of Islamic psychology.
Acknowledgments: This research was conducted with the support and collaboration of professors, experts, and scientific and research centers who assisted in validating the conceptual model and critiquing the Islamic content. We also sincerely thank family, colleagues, and friends who provided scientific, spiritual, and practical support, creating the conditions for achieving the research objectives.
Conflict of Interest: The authors declare that there are no financial, scientific, or personal conflicts of interest in conducting the research, analyzing the data, and developing the conceptual model of mental intrusions based on Islamic sources. This article was independently completed without receiving financial support from any specific institution or organization. Furthermore, all stages of the research, including data collection, content analysis of Islamic texts, and validation of findings, were conducted in accordance with scientific and ethical principles. No bias, personal orientation, or organizational affiliation influenced the research results. The primary objective of this study was to explain the model of mental intrusions based on Islamic sources and present a scientific achievement for use in Islamic psychology and therapeutic and educational applications. The authors emphasize that this article was prepared and published in compliance with principles of scientific transparency, research ethics, and complete impartiality.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : Mental Intrusions
  • Conceptual Model
  • Islamic Psychology
  • Positive Thoughts
  • Negative Thoughts
  • Contextual Factors

مراجع

منابع
رمضانی، م. (1391). بررسی نظم فکری در آیات و احادیث اسلامی. پژوهشنامه تخصصی روانشناسی اسلامی.
سرمد، زهره، بازرگان، عباس، و حجازی، الهه (1380). روشهای تحقیق در علوم رفتاری. تهران: انتشارات آگاه.
 طباطبایی، سید محمدکاظم (1393). منطق فهم حدیث. قم: مؤسسه امام خمینی.
عباسی، مهدی و پسندیده، عباس. (1396). مفهومشناسی در مفاهیم دینی با رویکرد روانشناختی: مراحل و شیوۀ اجرا. پژوهشنامه روانشناسی اسلامی، 6.
عباسی، مهدی. (1397). تدوین مدل مفهومی لذتبری سعادت نگر بر اساس منابع اسلامی و ساخت و امکان سنجی طرح نمای درمانی آن در کاهش نشانگان افسردگی. رساله دکتری، مؤسسه امام خمینی.
 قمی، علی بن ابراهیم (1404ق)، تفسیر القمی، محقق و مصحح: طیب موسوی جزائری، قم: دارالکتاب.
مسعودی، م. (۱۳۸۹). بررسی روانشناختی وسواس از منظر قرآن و حدیث. فصلنامه روانشناسی اسلامی، 1(1)، 55-78.
References
Abbasi, Mahdi, & Pasandideh, Abbas. (2017 [1396 AH]). Conceptualization of religious concepts with a psychological approach: Stages and methods of implementation. Islamic Psychology Research Journal, 6.
Abbasi, Mahdi. (2018 [1397 AH]). Development of a conceptual model of happinessoriented enjoyment based on Islamic sources and design of its therapeutic representation in reducing depression symptoms [Doctoral dissertation, Imam Khomeini Institute].
Clark, D. A., Purdon, C., & Byers, E. S. (1999). Appraisal and control of sexual and nonsexual intrusive thoughts in university students. Behaviour Research and Therapy, 38(5), 439–455. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(99)00005-6
Lyons, J. (1977). Semantics (Vols. 1–2). Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/9780521291651
Masoudi, M. (2010). A psychological study of obsession from the perspective of the Qur’an and Hadith. Islamic Psychology Quarterly, 1(1), 55–78.
Qummi, Alī ibn Ibrāhīm. (1404 AH). Tafsīr alQummī (Tayyib Musavi Jazaeri, Ed.). Qom, Iran: Dār alKitāb
Ramazani, M. (2012 [1391 AH]). Investigation of thought organization in Quranic verses and Islamic narrations. Specialized Islamic Psychology Research Journal.
Sarason, I. G., Pierce, G. R., & Sarason, B. R. (1996). Domains of cognitive interference. In I. G. Sarason, G. R. Pierce, & B. R. Sarason (Eds.), Cognitive interference: Theories, methods, and findings (pp. 139–152). Lawrence Erlbaum Associates.
Sarmad, Z., Bazargan, A., & Hejazi, E. (2001 [1380 AH]). Research methods in behavioral sciences. Tehran, Iran: Agah Publications.
Tabatabaei, Seyed Mohammad Kazem. (2014 [1393 AH]). The logic of understanding Hadith. Qom, Iran: Imam Khomeini Institute.
Verkuil, B., Brosschot, J. F., & Thayer, J. F. (2007). Capturing worry in daily life: Are trait questionnaires sufficient? Behaviour Research and Therapy, 45(8), 1835–1844. https://doi.org/10.1016/j.brat.2007.02.004

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار