The Architecture of a Spiritual Family: Elucidating a Five-Dimensional Model Based on an Ijtihadi-Istintaqi Analysis of the Quran and Psychology

Document Type : Research Paper

Authors

1 Quran and Sciences Department, Quran and Hadith Higher Education Complex, Al-Mustafa Al-Alamiya Community, Qom, Iran

2 Department of Psychology, Islamic Humanities Higher Education Complex, Al-Mustafa Al-Alamiya Community, Qom, Iran

3 Assistant Professor, Department of Psychology, Islamic Humanities Higher Education Complex, Al-Mustafa Al-Alamiyah University, Qom, Iran

4 Department of Qur'an and Sciences, Higher Education Complex of Qur'an and Hadith, Al-Mustafa Al-Alamiya Society, Qom, Iran

10.30471/psy.2025.11071.2335

Abstract

Extended Abstract
 
Introduction and Objectives: The family, as the cornerstone of society, is currently facing profound semantic and functional crises, including emotional instability and a decline in cohesion. Within this context, spirituality is increasingly recognized as a powerful resource for enhancing family resilience and well-being. However, the existing literature reveals two significant gaps: (1) functionalist research often treats spirituality as a “black box,” failing to anatomize its mechanisms of influence; (2) model-building studies frequently present static inventories of characteristics, neglecting to elucidate the dynamic interactions among the dimensions of spirituality. This necessitates the development of a comprehensive, dynamic, and theoretically original conceptual model. The primary objective of this study is to fill this gap by designing and explicating an integrated, multidimensional model of family spirituality, rooted in Islamic teachings (the Holy Quran) yet articulated in a language accessible to contemporary science and psychology. Subsidiary objectives include identifying the core components of this model, delineating their systemic interplay, and proposing a holistic framework for the understanding, assessment, and enhancement of family spirituality. This model seeks to answer the fundamental questions: What constitutes the structure of a spiritual family, and how do its internal dynamics function?
Methodology: This qualitative study, grounded in a foundational-theoretical approach, is situated within an interpretive-Ijtihadi paradigm. To achieve its objective, an innovative method termed “Ijtihadi-Istintaqi Thematic Analysis” based on the Holy Quran was employed. This method is a hybrid, indigenized approach, the foundation of which is the six-phase methodology of thematic analysis developed by Braun & Clarke (2006). Its innovation lies in the integration of an “Ijtihadi-Istintaqi” (jurisprudential-interrogative) interpretive layer at the third phase of analysis (psychological conceptualization). Data collection commenced with a hybrid deductive-inductive keyword search strategy across all verses of the Quran to ensure comprehensive coverage. The process was iterated until conceptual saturation was achieved, supplemented by recurring engagement with the text and the use of verse-by-verse and thematic exegesis. The data analysis followed six distinct phases: familiarization with the text, initial coding, psychological conceptualization and interrogation, searching for and developing themes, reviewing and defining themes, and finally, producing the report and model. The trustworthiness of the findings was ensured by adhering to the four criteria proposed by Lincoln & Guba (1985): credibility, transferability, dependability, and confirmability. To this end, the initial findings were reviewed and validated by 34 prominent experts in Quranic studies and family psychology.
Results: The data analysis led to the identification and formulation of the “Five-Dimensional Architecture of a Spiritual Family” model. This model posits that family spirituality is a dynamic and interconnected system comprising five core dimensions: (1) Spiritual Beliefs: The cognitive and motivational core of the system, including theocentrism, eschatology, and God-consciousness, which sets the family’s overall orientation (2) Spiritual Activities: The practical manifestation of beliefs, encompassing both ritualistic practices (e.g., communal worship) and relational actions (e.g., institutionalizing values), which transform abstract beliefs into lived experiences (3) Spiritual Responsibility: The justice-centered structure of relationships, involving moral commitments and mutual duties (4) Spiritual Caregiving: The compassion-centered structure of relationships, consisting of affectionate, supportive, and supra-erogatory actions that deepen relational bonds (5) Spiritual Atmosphere: The systemic and affective-emotional climate of the family, an emergent property resulting from the synergy of the other four dimensions, characterized by feelings of security, peace, and hope. A key finding is that these dimensions interact within a “Self-Reinforcing Virtuous Cycle.” In this dynamic loop, beliefs inform actions (activities, responsibilities, and caregiving), which in turn create an atmosphere that, through a positive feedback loop, deepens beliefs and reinforces the system’s stability and growth. The results of path analysis confirmed the good fit of this structural model.
Discussion and Conclusion: This research, by providing a coherent conceptual framework, designed the “Architecture of a Spiritual Family.” The proposed five-dimensional model, while consistent with previous findings, contributes to the field by introducing precise conceptual distinctions and new dimensions, thereby deepening the existing knowledge of family spirituality. The most significant conceptual innovation is the move beyond a static inventory of traits to a systemic and dynamic model. By elucidating the “Self-Reinforcing Virtuous Cycle,” the model demonstrates how the cognitive, behavioral, and relational dimensions of spirituality systematically reinforce one another to create an organic and dynamic reality. This systemic explanation opens the “black box” of spirituality’s impact on the family, providing a deeper understanding of the internal mechanisms of its stability and growth. From a methodological standpoint, the introduction of “Ijtihadi-Istintaqi Thematic Analysis” represents a step toward producing efficient and authentic Islamic social sciences, utilizing revelation as a basis for theory-building and psychology as a tool for understanding and articulation. This model can serve as a diagnostic map in family therapy, a foundation for designing premarital and parenting educational packages, and a guide for cultural policymaking.
Acknowledgments: This article is derived from the author’s doctoral dissertation. The author extends his sincere gratitude to his esteemed supervisors and advisors for their invaluable guidance throughout this research. Heartfelt thanks are also due to all the experts who participated in the model validation process, whose insightful comments enriched this work. Finally, the author appreciates the honorable journal reviewers whose scientific and meticulous feedback significantly enhanced the quality of this article.
Conflict of Interest: The authors declare that there is no conflict of interest (financial, personal, or academic) that could have influenced the results or their interpretation in this research and its publication.

Keywords

References

* قرآن کریم
ابن بابویه، محمد بن علی (1363)، من لایحضره الفقیه، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق)، لسان العرب، بیروت: دارالفکر.
ارخودی قلعه‌نوئی، مهدی، حقایقی، مرضیه، و سعیدی رضوانی، طلیعه (1400)، «نقش واسطه‌ای امید به زندگی در رابطه باورهای مذهبی و اضطراب بیماری کروناویروس»، فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان درمانی، س12، ش47، ص307-327.  https://doi.org/10.22054/qccpc.2021.58322.2625
امین‌زاده، فاطمه، و بلند، حسن (۱۴۰۳)، «رابطه هوش معنوی و بخشودگی بین‌فردی با نقش میانجی تاب‌آوری در همسران افراد تحت درمان نگهداره متادون»، رویش روان‌شناسی، س۱۳، ش۹، ص۸۱-۹۰.  https://frooyesh.ir/article-1-5456-fa.html
باهنر، محمدجواد (۱۳۷۰)، جهان‌بینی اسلامی، چ7، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بحرانی، سید هاشم (۱۴۱۶ق)، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران: بنیاد بعثت.
بهلولی، نادر، هدایت فسندوز، علی، و ایمانی حسنلویی، مهدی (۱۳۹۷)، «بررسی تأثیر معنویت بر رفتار اخلاقی در خانواده: واکاوای دیدگاه دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد نقده و واحد سولدوز»، معرفت اخلاقی، س۹، ش۲۳، ص۶۷-۸۳. https://marefateakhlagi.nashriyat.ir/node/235
پسندیده، عباس (۱۴۰۳)، راز رضایت: چارچوب نظری رضایتمندی در اسلام، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1368)، غرر الحکم و درر الکلم، قم: دار الکتاب الاسلامی.
جان‌بزرگی، مسعود (۱۳۹۵)، «اثر خانواده‌درمانگری سیستمی معنوی بر رضایت زناشویی و کنش‌وری خانواده (الگوی مهر و قدرت)»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، س۴، ش۶، ص۹-۳۸.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001. 1.25386190.1395.4.1.1.8
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۸)، زن در آئینه جلال و جمال، قم: نشر اسراء.
حسنی، سید حمیدرضا و علی‌پور، مهدی (۱۳۹۴)، پارادایم اجتهادی دانش دینی پاد، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
حسینی، سیده فاطمه، ثنایی، باقر، پورحسین، رضا و کراسکیان، آدیس (1396)، «فراتحلیل کیفی مقالات پژوهشی حوزه تعامل والد ـ نوجوان، رویش روان‌شناسی، س6، ش3، ص63-94.  http://frooyesh.ir/article-1-268-fa.html
دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۹۰)، فرهنگ دهخدا ، به کوشش غلامرضا ستوده، تهران:‌ انتشارات دانشگاه تهران.
دیلمی، حسن بن محمد (1368)، أعلام الدین فی صفات المؤمنین، قم: مؤسسه آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
ربیعی، نجمه و اله‌وردی‌ها، محمدمهدی (۱۴۰۰)، «مقایسه اثربخشی مداخلات اسلامی معنوی و رویکرد شناختی رفتاری بر افزایش رضایت زناشویی زوجین اصفهانی»، مجله سلامت و مراقبت، س۲۳، ش۲، ص۱۹۱-۲۰۳. http://hcjournal.arums.ac.ir/article-1-1302-fa.html
شالچی، بهزاد، سهرابی، ظریفه و حاتم‌پور، شورش (۱۳۹۷)، «ارتباط کارکرد خانواده و موقعیت اجتماعی‌ـ اقتصادی با آسیب‌پذیری نسبت به اعتیاد با نقش میانجی هوش معنوی»، مجله علوم پزشکی گیلان، س۲۷، ش۱۰۸، ص۲۵-۳۴. http://journal.gums.ac.ir/article-1-1753-fa.html
شعاری‌نژاد، علی‌اکبر (۱۳۹۱)، فرهنگ علوم رفتاری، تهران: انتشارات اطلاعات.
صادقی، مسعود، فاتحی‌زاده، مریم، احمدی، سید احمد، بهرامی، فاطمه و اعتمادی، عذرا (۱۳۹۴)، «تدوین مدل خانواده سالم براساس دیدگاه متخصصان خانواده» (یک پژوهش کیفی). مشاوره و روان‌درمانی خانواده، س۵، ش۱، ص۱۴۱-۱۷۰.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22516654.1394.5.1.7.3
طبرسی، حسن بن فضل (۱۳۷۷)، تفسیر جوامع الجامع، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
غلام‌پور نقارچی، فاطمه (۱۴۰۱)، «تأثیر سلامت معنوی والدین بر سلامت روان فرزندان»، نشریه اسلام و سلامت، س۶، ش۲، ص۱۰۸-۱۱۶.  http://iahj.ir/article-1-264-fa.html
فرج‌نیا، سعیده، بلیاد، محمدرضا، حسینیان، سیمین و حسین‌زاده تقوایی، مرجان (۱۴۰۲)، «نقش میانجی‌گر نگرش معنوی در رابطه با الگوهای ارتباطی و سازگاری زناشویی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، س۱۰، ش۱۸، ص۲۳۳-۲۵۶.  https://pubs.jz.ac.ir/article_180452.html#ar_info_pnl_cite
قاسمی، سیمین و اعتمادی، عذرا (۱۳۹۵)، «رابطه بین پایبندی مذهبی و بخشش با کیفیت روابط زوجین و خانواده همسر در زنان»، روان‌شناسی و دین، س۹، ش۳۴، ص۹۷-۱۰۹.  https://ravanshenasi.nashriyat.ir/node/355
قرائتی، محسن (۱۳۸۳)، تفسیر نور، تهران: انتشارات صدرا.
قرشی، باقر شریف (۱۴۰۸ق)، نظام الأسره فی الإسلام، قم: دارالأضواء.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق)، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
کوکبی سیوکی، فاطمه، حمیدی، فریده و فکوری حاجی‌یار، حسین (۱۴۰۲)، «ارائه مدل پارادایمی تبیین رضایت زناشویی در زوجین خانواده ترکیبی ایرانی»، مجله روان‌شناسی و روان‌پزشکی شناخت، س۱۰، ش۱، ص۵۹-۷۴.  http://shenakht.muk.ac.ir/article-1-1603-fa.html
متقی، علی بن حسام‌الدین (۱۴۱۹ق)، کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، قم: دارالکتب العلمیه.
مدرسی، سیدمحمدتقی (۱۳۷۷)، تفسیر هدایت، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
مصباح، مجتبی، مصلحی، جواد، مهکام، رضا و جهانگیرزاده، محمدرضا (۱۳۹۲)، سلامت معنوی از دیدگاه اسلام، تهران: انتشارات حقوقی.
مصلحی، جواد (۱۳۹۸)، «سلامت معنوی، رویکردی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی»، تحقیقات بنیادین علوم انسانی، س۵، ش۱۷، ص۶۵-۹۱.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.2476745.1398.5.4.4.7
مصلحی، جواد (۱۴۰۱)، الگوی معنویت در خانواده و ساخت مقیاس آن براساس قرآن و سنت، رساله دکتری، جامعه المصطفی العالمیه.
مطهری، مرتضی (۱۳۹۶)، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج۲۲، تهران: انتشارات صدرا.
مطهری مؤید، وحید، ژیان باقری، معصومه، پیوندی، پریسا، بلیاد، محمدرضا و حسین‌زاده تقوایی، مرجان (۱۴۰۳)، «الگوی ساختاری عملکرد خانواده براساس جهت‌گیری مذهبی در مردان و زنان با نقش میانجی تاب‌آوری»، مجله روان‌شناسی و روان‌پزشکی شناخت، س۱۱، ش۲، ص۱۰۸-۱۲۱.  http://dx.doi.org/10.32598/shenakht.11.2.108
مغنیه، محمدجواد (بی‌تا)، التفسیر المبین، تهران: بنیاد بعثت.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۱)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب‌ الاسلامیه.
ملکی فاراب، ندا (۱۴۰۰)، خانواده تراز، تهران: سروش.
وست، ویلیام (۱۳۸۷)، روان‌درمانی و معنویت، ترجمه شهریار شهیدی و سلطان‌علی شیرافکن، تهران: رشد.
References
Braun, V. & Clarke, V (2006), Using thematic analysis in psychology, Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Bartkowski, J. P., Xu, X. & Levin, M. L (2008), Religion and child development: Evidence from the early childhood longitudinal study, Social Science Research, 37(1), 18-36. https://doi.org/10.1016/j.ssresearch.2007.02.001
Butler, E. A. & Randall, A (2013), Emotional Coregulation in Close Relationships. Emotion Review, 5(2), 202-210. https://doi.org/10.1177/1754073912451630
Cashwell, C. S. & Young, J. S (Eds.) (2021), Integrating spirituality and religion into counseling: A guide to competent practice (3rd ed.), American Counseling Association.
Edmondson, A. C (2019), The fearless organization: Creating psychological safety in the workplace for learning, innovation, and growth, John Wiley & Sons.
Fallahchai, R. Fallahi, M. Moazenjami, A. Mahoney, A (2021), Sanctification of marriage, religious coping and marital adjustment of Iranian couples, Psychology of Religion, 43(2), 121–134.  https://doi.org/10.1177/0084672421996826
Frankl, V. E (1959), Man’s search for meaning, Beacon Press.
Koenig, H. G (2018), Religion and mental health: Research and clinical applications, Academic Press.
 
Laird, K. T. & Krause, B. & Funes, C. & Lavretsky, H (2019), Psychobiological factors of resilience and depression in late life. Translational Psychiatry, 9(88), 446. https://doi.org/10.1038/s41398-019-0424-7
Lincoln, Y. S. & Guba, E. G (1985), Naturalistic inquiry, Sage Publications.
Mahoney, A (2010), Religion in families, 1999–2009: A relational spirituality framework, Journal of Marriage and Family, 72(4), 805-827. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2010.00732.x
Nelson, C. J., Jacobson, C. M., Weinberger, M. I., Bhaskaran, V., Rosenfeld, B., Breitbart, W. & Roth, A. J (2009), The role of spirituality in the relationship between religiosity and depression in prostate cancer patients, Annals of Behavioral Medicine, 38(2), 99-105. https://doi.org/10.1007/s12160-009-9139-y
Pargament, K. I (2007), Spiritually integrated psychotherapy: Understanding and addressing the sacred, Guilford Press.
Pargament, K. I (2013), Searching for the sacred: Toward a nonreductionistic theory of spirituality, In K. I. Pargament, J. J. Exline & J. W. Jones (Eds.), APA handbook of psychology, religion and spirituality (Vol. 1, pp. 257-273), American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/14045-014
Park, C. L (2010), Making sense of the meaning literature: An integrative review of meaning making and its effects on adjustment to stress, Psychological Bulletin, 136(2), 257–301. https://doi.org/10.1037/a0018301
Park, C. L (2020), Religion, spirituality and stress, In The Oxford handbook of stress and mental health, Oxford University Press.
Peterson, C., & Seligman, M. E. P. (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. New York: Oxford University Press and Washington, DC: American Psychological Association.
Rodrigues, D. L., Lopes, D. & Monteiro, l, Prada, M (2017), Perceived parent and friend support for romantic relationships in emerging adults, Personal Relationships, 24(1), 4-16. https://doi.org/10.1111/pere.12163
Skowron, E. A. & Dendy, A. K (2018), Differentiation of self and attachment in adulthood, In J. A. Simpson & W. S. Rholes (Eds.), Adult attachment: New directions, new perspectives (pp. 317-340), The Guilford Press.
 
Snyder, C. R (2002), Hope theory: Rainbows in the mind, Psychological Inquiry, 13(4), 249-275. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1304_01
Spagnola, M. & Fiese, B. H (2007), Family Routines and Rituals: A Context for Development in the Lives of Young Children, Journal of Family Psychology, 20(4), 284-299. http://dx.doi.org/10.1097/01.IYC.0000290352.32170.5a
Walsh, F (2015), Strengthening family resilience (3rd ed.), Guilford Press.
Walsh, F (2020), Loss and resilience in the time of COVID-19: Meaning making, hope, and transcendence, Family Process, 59(3), 898-911. https://doi.org/10.1111/famp.12588
Washington-Nortey, M., Worthington, E. L., Ahmed, R (2022), The Scientific Study of Religion/Spirituality, Forgiveness and Hope, Handbook of Positive Psychology, Religion and Spirituality (pp. 361-377), Guilford Press.
Yan, w., Huang, Q. & Wang, Y (2024), Hope as the Mediator in the Relation Between Resilience and Life Satisfaction among Tibetan Orphans, Sage open, 14(2), 437-450. https://doi.org/10.1177/21582440241252003
Yeung, J. W. K., Zhang, Z. & Kim, T. Y (2018), Volunteering and health benefits in general adults: A meta-analysis, BMC Public Health, 18(1), 8. https://doi.org/10.1186/s12889-017-4561-8
 

Files

Share

How to cite

Statistics